[II-II.q.1.a.2.arg.1] Ad secundum sic proceditur. 4. Videtur quod contritio non sit actus virtutis; passiones enim non sunt actus virtutum, quia « eis non laudamur nec vituperamur, » ut dicitur II Ethic., cap. v. Sed dolor est passio. Cum ergo contritio sit dolor, videtur quod non sit actus virtutis.

[II-II.q.1.a.2.arg.2] 2. Præterea, sicut contritio dicitur a terendo, ita et attritio. Sed attritio non est actus virtutis, ut ab omnibus dicitur. Ergo neque contritio.

[II-II.q.1.a.2.arg.3] 3. Præterea, fidei succedit visio, secundum illud I ad Corinth., xiii, 42: Videmus nunc per speculum in ænigmate, tunc autem facie ad faciem. Sed visio patriæ est de incomplexo, cum sit ipsius divinæ essentiæ. Ergo etiam fides viæ.

[II-II.q.1.a.2.sc] Sed contra, nihil est meritorium nisi actus virtutis. Sed contritio est actus quidam meritorius. Ergo est actus virtutis.

[II-II.q.1.a.2.co] Respondeo dicendum, quod contritio secundum proprietatem nominis sui non significat actum virtutis, sed potius quamdam corporalem passionem. Sed hic non quæritur sic de contritione, sed de eo ad quod significandum hoc nomen per similitudinem adaptatur. Sicut enim inflatio 2 propriæ voluntatis ad malum faciendum importat, quantum est de se, malum ex genere, ita illius voluntatis annihilatio, et comminutio quædam de se importat bonum ex genere; quia hoc est detestari propriam voluntatem, qua peccatum est commissum. Et ideo contritio, quæ hoc significat, importat aliquam rectitudinem voluntatis; et propter hoc est actus virtutis illius 5 cujus est peccatum præteritum detestari, et destruere, scilicet pœnitentiæ, ut patet ex his quæ in decima quarta distinctione dicta sunt.

[II-II.q.1.a.2.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod in contritione est duplex dolor de peccato: unus in parte sensitiva, qui passio est, et hic non est essentialiter contritio, prout est actus virtutis, sed magis effectus ejus. Sicut enim pœnitentiæ virtus exteriorem pœnam corpori infligit ad recompensandam offensam quæ in Deum commissa est officio membrorum, ita etiam et ipsi concupiscibili pœnam infert doloris prædicti, quia etiam ipsa ad peccata cooperabatur. Sed tamen hic dolor potest pertinere ad contritionem, in quantum est pars sacramenti, quia sacramenta non solum in interioribus actibus, sed etiam in exterioribus, et in rebus sensibilibus nata sunt esse. Alius dolor est in voluntate qui nihil aliud est quam displicentia alicujus mali, secundum quod effectus voluntatis nominantur per nomina passionum, ut dictum est. Et sic contritio est dolor per essentiam, et est actus virtutis pœnitentiæ.

[II-II.q.1.a.2.ad.2] Ad secundum dicendum, quod attritio dicit 4 accessum ad perfectam contritionem; unde in corporalibus dicuntur attrita quæ aliquo modo sunt 5 comminuta, sed 6 non perfecte; sed contritio dicitur, quando omnes partes tritæ sunt simul per divisionem ad minima. Et ideo significat attritio in spiritualibus quamdam displicentiam de peccatis commissis, sed non perfectam; contritio autem perfectam.

[II-II.q.1.a.2.ad.3] Ad tertium dicendum, quod Deus assumendo carnem, suam majestatem non minuit; et per consequens non minuitur ratio reverentiae ad ipsum, quæ augetur per augmentum cognitionis ipsius. Ex hoc autem quod nobis appropinquare voluit per carnis assumptionem, magis nos ad se cognoscendum attraxit.

[II-II.q.1.a.3.arg.1] Ad tertium sic proceditur. 4. Videtur quod attritio possit fieri contritio. Differt enim contritio ab attritione, sicut formatum ab informi. Sed fides informis fit formata. Ergo attritio potest fieri contritio.

[II-II.q.1.a.3.arg.2] 2. Præterea, materia recipit perfectionem, remota privatione. Sed dolor se habet ad gratiam, sicut materia ad for- 2 Edit. Patav. 1698: « inflammatio. » 4 Ita cum Mss. melioribus edit. passim. — Parm. mam, quia gratia informat dolorem. Ergo dolor qui prius erat informis, culpa existente quæ est privatio gratiae, remota culpa recipit perfectionem informationis a gratia; et sic idem quod prius.

[II-II.q.1.a.3.arg.3] 3. Præterea, humana natura per peccatum non est facta capacior gratiae. Sed post peccatum capax est gratiae unionis, quæ est maxima gratia. Ergo si homo non peccasset, humana natura hujus gratiae capax fuisset; nec Deus subtraxisset humanæ naturæ bonum cujus capax erat. Ergo si homo non peccasset, Deus incarnatus fuisset.

[II-II.q.1.a.3.arg.4] 4. Præterea, prædestinatio Dei est aterna. Sed dicitur Rom., 1, 4, de Christo; Qui prædestinatus est Filius Dei in virtute. Ergo etiam ante peccatum necessarium erat Filium Dei incarnari, ad hoc quod Dei prædestinatio impleretur.

[II-II.q.1.a.3.sc] Sed contra, quorum principia sunt diversa omnino, eorum unum non potest fieri id quod est alterum. Sed attritionis principium est timor servilis, contritionis autem timor initialis. Ergo attritio non potest fieri contritio.

[II-II.q.1.a.3.co] Respondeo dicendum, quod super hoc est duplex opinio. Quidam enim dicunt quod attritio fit contritio, sicut fides informis fit formata. Sed hoc, ut videtur, esse non potest; quia quamvis habitus fidei informis fiat formatus, tamen nun-quam actus fidei informis fit actus fidei formatæ, quia actus ille informis transit et non manet, veniente charitate. Attritio autem et contritio non dicunt habitum, sed actum tantum; habitus enim virtutum infusarum, qui voluntatem respiciunt, non possunt esse informes, cum charitatem consequantur, ut in tertio libro dictum est. Unde antequam gratia infundatur, non est habitus, a quo actus contritionis postea elicitur; et sic nullo modo attritio potest fieri contritio; et hoc alia opinio dicit.

[II-II.q.1.a.3.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod non est simile de fide et contritione, ut dictum est. Ad secundum, quod remota privatione a materia, quæ manet, perfectione adveniente, formatur materia illa; sed dolor ille qui erat informis, non manet charitate adveniente, et ideo formari non potest. Vel dicendum, quod materiæ essentia non habet originem a forma, sicut actus habet originem ab habitu, quo formatur. Unde non est inconveniens materiam informari aliqua forma de novo, qua prius non informabatur; sed hoc de actuest imposibile, sicut imposibile est quod aliquid idem numero oriatur a principio, a quo prius non oriebatur, quia res semel tantum in esse procedit.

[II-II.q.1.a.3.ad.2] Ad secundum dicendum, quod in ipso modo productionis rerum ex nihilo divina virtus infinita ostenditur: ad perfectionem etiam universi sufffcit quod naturali modo creatura ordinetur in Deum sicut in finem. Hoc autem excedit limites perfectionis naturæ, ut creatura uniatur Deo in persona.

[II-II.q.1.a.3.ad.3] Ad tertium dicendum, quod duplex capacitas attendi potest in humana natura: una quidem secundum ordinem potentiae naturalis, quæ a Deo semper impletur, qui dat unicuique rei secundum suam capacitatem naturalem; alia vero secundum ordinem divinæ potentiae, cui omnis creatura obedit ad nutum: et ad hoc pertinet ista capacitas. Non autem Deus omnem talem capacitatem naturæ replet: alioquin Deus non posset facere in creatura ordine non posset vere et in rigore dici Deum propter nos et propter nostram salutem descendisse de cælis, neque Deum sic dilexisse mundum, ut Filium Unigenitum daret, sed e contra Deum sic dilexisse Unigenitum, ut mundum seu hominem cadere permitteret.

[II-II.q.1.a.3.ad.4] Ad quartum dicendum, quod prædestinatio præsupponit præscientiam futurorum: et ideo sicut Deus prædestinat salutem alicujus hominis per ordinem aliquorum implendam, ita etiam prædestinavit opus Incarnationis in remedium humani peccati.

[II-II.q.1.a.4.arg.1] Ad quartum sic proceditur. 4. Videtur quod Deus principalius incarnatus fuerit in remedium actualium peccatorum quam in remedium originalis peccati. Quanto enim peccatum est gravius, tanto magis humanæ saluti adversatur, propter quam Deus est incarnatus. Sed peccatum actuale est gravius quam originale peccatum; « minima pœna debetur originali peccato, » ut Augustinus dicit V Contra Julianum, cap. xi, col. 809, t. 10. Ergo principalius incarnatio Christi ordinatur ad deletionem actualium peccatorum.

[II-II.q.1.a.4.arg.2] 2. Præterea, peccato originali non debetur pœna sensus, sed solum pœna damni, ut in secundo habitum est. Sed Christus 1 In 2 In 3 In « quam ad deletionem originalis peccati. » 4 Ita legendum ex Bibliis latinis emendatis, ut ex græco singulari τήν ἀμαρτίαν. in quo non jam legitur. 6 In « peccatorum. » tum genus humanum inficitur, est majus quolibet peccato actuali, quod est proprium singularis personæ. Et quantum ad hoc Christus principalius venit ad tollendum originale peccatum, in quantum « bonum gentis divinius est quam bonum unius, » ut dicitur I Ethic., cap. Ⅱ, circ fin..

[II-II.q.1.a.4.arg.3] 3. Præterea, fides est quoddam spirituale lumen. Sed quolibet lumine aliquid videtur. Ergo fides est de rebus visis.

[II-II.q.1.a.4.arg.4] 4. Præterea, « quilibet sensus visus nominatur, » ut Augustinus dicit in lib. De verbis Domini, serm. cxii, cap. vi, col. 646, In edit.: « et. » — In edit. omittitur: « et. » — In edit.: « sub. » Colligitur ex §7: « Cum proprie ad oculos pertineat visus, ipsum videre per omnes quinque sensus solemus appellare, etc. » Sensus propositionis hujus: « Utrum fidei possit subesse falsum, » duplex est; nam intelligi potest ex parte Dei revelantis, et ex parte credentis. Quod Priscillianistæ dixerint Deum posse mentiri et etiam de facto aliquando mentiri, non mirum, siquidem mendacium juxta Priscillianistas erat licitum. Sed omnino stupendum est quosdam ex Catholicis tenuisse Deum posse mentiri de potentia absoluta. Scimus potentiam absolutam Dei illam esse de qua nunquam usus est, nec utitur, nec utetur. Non intelligimus tamen quomodo etiam de illa potentia Deus veritas prima et essentialis mentiri posset; et ideo ex parte Dei revelantis fidei falsum nullo modo subesse potest. Nec ex parte credentis fidei veræ, sed fidei humanæ, vel opinioni, vel scientiæ, vel suspicioni falsum subest.

[II-II.q.1.a.4.sc] Sed contra est quod Apostolus dicit ad Hebr., xi, 4, quod fides est argumentum non apparentium.

[II-II.q.1.a.4.co] Respondeo dicendum, quod fides importat assensum intellectus ad id quod creditur. Assentit autem intellectus alicui dupliciter: uno modo quia ad hoc movetur ab ipso objecto, quod est vel per seipsum cognitum, sicut patet in principiis primis, quorum est intellectus; vel est per aliud cognitum, sicut patet de conclusionibus, quarum est scientia. Alio modo intellectus assentit alicui, non quia sufficienter moveatur ab objecto proprio, sed per quamdam electionem voluntarie declinans in unam partem magis quam in aliam; et si quidem hoc sit cum dubitatione et formidine alterius partis, erit opinio; si autem sit cum certitudine absque tali formidine, erit fides. Illa autem videri dicuntur quae per seipsa movent intellectum nostrum vel sensum ad sui cognitionem. Unde manifestum est quod nec fides nec opinio potest esse de visis aut secundum sensum, aut secundum intellectum.

[II-II.q.1.a.4.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod ratio illa procedit de intensiva magnitudine peccati.

[II-II.q.1.a.4.ad.2] Ad secundum dicendum, quod peccato originali in futura retributione non debetur pœna sensus. Pœnalitates tamen, quas sensibiliter in hac vita patimur, sicut famem, sitim, mortem et alia hujusmodi, ex peccato originali procedunt. Et ideo Christus, ut plene pro peccato originali satisfaceret, sensibilem dolorem pati voluit, ut mortem et alia hujusmodi in seipso consummaret.

[II-II.q.1.a.4.ad.3] Ad tertium dicendum, quod, sicut Chrysostomus ibidem indicit, « verba illa dicebat Apostolus, non quasi diminuere volens amplissima, et per orbem terrarum diffusa Christi munera; sed ut pro omnibus se solum judicaret obnoxium. Quid enim interest, si et aliis præstitit, cum quæ tibi sunt præstita, ita integra sunt, et ita perfecta, quasi nulli alii ex his aliquid fuerit præstitum? » Ex hoc ergo quod aliquis debet reputare sibi beneficia Christi præstita esse, non debet existimare quod non sint aliis præstita. Et ideo non excluditur quin principalius venit abolere peccatum totius naturæ quam peccatum unius personæ. Sed illud peccatum commune ita perfecte curatum est in unoquoque, ac si in eo solo esset curatum. Et ideo propter unionem charitatis totum quod omnibus est impensum, unusquisque debet sibi adscribere.

[II-II.q.1.a.4.ad.4] Ad quartum dicendum, quod auditus est in edit. deest. — 2 In — 3 Ita cod. et recte; nam fides est de obscuris, et facit videre ea obscura «esse,» quamvis remaneat obscuritas. In edit.: «videre ea quae.» — 4 Ita editi omnes. Cod. Alcan. et Camer.: «videre esse quae verborum significantium ea quæ sunt fidei, non autem est ipsarum rerum de quibus est fides; et sic non oportet ut hujusmodi res sint visæ.

[II-II.q.1.a.5.arg.1] Ad quintum sic proceditur. 1. Videtur quod conveniens fuisset Deum incarnari a principio humani generis. Incarnationis enim opus ex immensitate divinæ charitatis processit, secundum illud Ephes., Ⅱ, 4: Deus, qui dives est in misericordia propter nimiam charitatem suam, qua dilexit nos, cum essemus mortui peccatis, convivificavit nos in Christo. Sed charitas non tardat subvenire amico necessitatem patienti, secundum illud Prov., Ⅲ, 28: Ne dicas amico tuo: Vade et revertere, cras dabo tibi, cum statim possis dare. Ergo Deus Incarnationis opus differre non debuit, sed statim a principio per suam incarnationem humano generi subvenire.

[II-II.q.1.a.5.arg.2] 2. Præterea, I Tim., Ⅰ, 45, dicitur: Christus venit in hunc mundum peccatores salvos facere. Sed plures salvati fuissent, si a principio humani generis Deus incarnatus fuisset: plurimi enim ignorantes Deum in suo peccato perierunt in diversis sæculis. Ergo convenientius fuisset quod a principio humani generis Deus incarnatus fuisset.

[II-II.q.1.a.5.arg.3] 3. Præterea, opus gratiae non est minus ordinatum quam opus naturæ. Sed natura initium sumit a perfectis, ut dicit Boetius in lib. III De consolat., prosa x, col. 765, t. 4. Ergo opus gratiae a principio debuit esse perfectum. Sed in opere Incarnationis consideratur perfectio gratiae, secundum illud Joan., Ⅰ, 44: Verbum caro factum est; et postea subditur: Plenum gratiae et veritatis. Ergo Christus a principio humani generis debuit incarnari.

[II-II.q.1.a.5.arg.4] 4. Præterea, opinio plus distat a scientia quam fides; cum fides dicatur esse media inter opinionem et scientiam. Sed opinio et scientia possunt esse aliquo modo de eodem, ut dicitur in I Poster., text. ult. Ergo etiam fides et scientia.

[II-II.q.1.a.5.sc] Sed contra est quod dicitur Galat., Ⅳ, 4: At ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege; ubi dicit Glossa quod « plenitudo temporis est quod præfinitum fuit a Deo Patre quando mitteret Filium suum. » Sed Deus sua sapientia omnia In « et eminentius. » In In In In Vi præsentis decreti, solis peccatis actua-libus absque originali existentibus, Christus probabiliter non venisset, quia peccata actualia non inficiunt humanam naturam totam, ut illam originale peccatum infecit; atqui vi præsentis decreti, Christus ad reparandam humanam naturam venit; ergo. definivit. Ergo convenientissimo tempore Deus est incarnatus: et sic conveniens non fuit quod a principio humani generis Deus incarnaretur.

[II-II.q.1.a.5.co] Respondeo dicendum, quod cum opus Incarnationis principaliter ordinetur ad reparationem humanæ naturæ per peccati abolitionem, manifestum est quod non fuit conveniens a principio humani generis ante peccatum Deum incarnatum fuisse. Non enim datur medicina nisi jam infirmis. Unde ipse Dominus Matth., ix, 12, dicit: Non est opus valentibus medicus, sed male habentibus; non enim veni vocare justos, sed peccatores. Sed nec etiam statim post peccatum conveniens fuit Deum incarnari. Primo quidem propter conditionem humani peccati, quod ex superbia provenerat; unde eo modo erat homo liberandus, ut humiliatus recognosceret se liberatore indigere. Unde Super illud Galat., iii: Ordinata per angelos in manu mediatoris, dicit Glossa: « Magno Dei consilio factum est, ut post hominis casum non illico Dei Filius mitteretur. » Reliquit enim Deus prius hominem in libertate arbitrii in lege naturali, ut sic vires naturæ suæ cognosceret: ubi cum deficeret, legem accepit; qua data invaluit morbus, non legis, sed naturæ vitio; ut ita cognita sua infirmitate, clamaret ad medicum et gratiae quæreret auxilium. Secundo, propter ordinem promotionis in bonum, secundum quem ab imperfecto ad perfectum proceditur. Unde Apostolus dicit I ad Corinth., xv, 46: Non prius quod spiritale est, sed quod animale, deinde quod spiritale. Primus homo de terra terrenus, secundus homo de cælo cælestis. Tertio, propter dignitatem ipsius Verbi incarnati: quia super illud Gal., iv: At ubi venit plenitudo temporis, dicit Glossa « Quanto major judex veniebat, tanto præconum series longior præcedere debebat. » Quarto, ne fervor fidei temporis prolixitate tepesceret et charitas multorum. Unde Luc., xviii, 8, dicitur: Filius hominis veniens, putas inveniet fidem in terra?

[II-II.q.1.a.5.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod charitas non differt amico subvenire, salva tamen negotiorum opportunitate et personarum conditione. Si enim medicus statim a principio ægritudinis medicinam daret infirmo, minus proficeret, vel magis In

[II-II.q.1.a.5.ad.2] Ad secundum dicendum, quod Augustinus ad hoc respondet in lib. De sex quæstionibus paganorum, ep. cii, qu. ii, § 14, col. 375, t. 2, dicens « quod tunc voluit Christus hominibus apparere, et apud eos prædicari doctrinam suam, quando et ubi sciebat esse qui in eum fuerant credituri. His enim temporibus, et his locis, quibus Evangelium ejus non est prædicatum, tales omnes in ejus prædicatione futuros esse præsciebat, quales non quidem omnes, sed tamen multi in ejus corporali præsentia fuerunt; qui in eum nec suscitatis ab eo mortuis, credere voluerunt. » Sed hanc responsionem reprobans idem Augustinus in lib. De perseverantia, cap. ix, col. 1006, t. 10, dicit: « Numquid possumus dicere Tyrios et Sidonios talibus apud se virtutibus factis credere no-luisse, aut credituros non fuisse, si fierent; cum eis ipse Deus attestetur quod acturi essent magnæ humilitatis pœnitentiam, si in eis facta essent divinarum illa signa virtutum? Proinde, » ut ipse solvens subdit, cap. xi, « sicut Apostolus ait ad Rom., ix: Non est volentis, neque currentis, sed miserentis Dei; qui his quos prævidit, si apud eos facta essent, suis miraculis credituros, quibus voluit subvenit, aliis autem non subvenit, de quibus in sua prædestinatione occulte quidem, sed juste aliud judicavit. Itaque misericordiam ejus in his qui liberantur, et veritatem in his qui puniuntur, sine dubitatione credamus. »

[II-II.q.1.a.5.ad.3] Ad tertium dicendum, quod perfectum est prius imperfecto in diversis quidem tempore et natura; oportet enim quod perfectum sit quod alia ad perfectionem adducit; sed in uno eteodem imperfectum est prius tempore, etsi sit posterius natura. Sic ergo imperfectionem naturæ humanæ duratione præcedit æterna Dei perfectio; sed sequitur ipsam consum-mata perfectio in unione ad Deum.

[II-II.q.1.a.5.ad.4] Ad quartum dicendum, quod, sicut Philosophus ibidem dicit, « a diversis hominibus de eodem omnino potest haberi scientia et opinio, » sicut et nunc dictum est, de scientia et fide; sed ab uno et eodem potest quidem haberi fides et scientia de eodem secundum quid, scilicet subjecto, sed non secundum idem; potest enim esse quod de una et eadem re aliquis aliquid sciat, et aliquid aliud opinetur; et similiter de Deo potest aliquis demonstrative scire quod sit unus, et credere quod sit trinus. Sed de eodem secundum idem non potest esse simul in uno homine scientia nec cum opinione, nec cum fide; alia tamen et alia ratione. Scientia enim cum opinione simul esse non potest simpliciter de eodem, quia de ratione scientia est quod id quod scitur existimetur esse impossibile aliter se habere, de ratione autem opinionis est quod id quod est opinatum, existimetur possibile aliter se habere. Sed id quod fide tenetur, propter fidei certitudinem existimatur etiam impossibile aliter se habere. Sed ea ratione non potest simul idem et secundum idem esse scitum et creditum, quia « scitum » est visum, et « creditum » est non visum, ut dictum est.

[II-II.q.1.a.6.arg.1] Ad sextum sic proceditur. 4. Videtur quod Incarnationis opus differri debuerit usque in finem mundi. Dicitur enim in psal. xci, 14: Senectus mea in misericordia uberi, id est «in novissimo,» ut Glossa interl., dicit. Sed tempus Incarnationis est maxime tempus misericordia, secundum illud psal. ci, 14: Quia venit tempus miserendi ejus. Ergo Incarnatio differri debuit usque in finem mundi.

[II-II.q.1.a.6.arg.2] 2. Præterea, sicut dictum est, perfectum in eodem tempore est posterius imperfecto. Ergo illud quod est maxime perfectum, debet esse omnino ultimo in tempore. Sed summa perfectio humanæ naturæ est in unione ad Verbum, quia in Christo complacuit omnem plenitudinem Divinitatis inhabitare, ut Apostolus dicit Coloss., 1. Ergo Incarnatio differri debuit usque in finem mundi.

[II-II.q.1.a.6.arg.3] 3. Præterea, non est conveniens fieri per duo quod per unum fieri potest. Sed unus Christi adventus sufficere poterat ad salutem humanæ naturæ, qui erit in fine mundi. Ergo non oportuit quod antea veniret per Incarnationem; et ita Incarnatio differri debuit usque in finem mundi.

[II-II.q.1.a.6.sc] Sed contra est quod dicitur Habac., Ⅲ, 2: In medio annorum notum facies. Non ergo debuit Incarnationis mysterium per quod mundo innotuit, usque in finem mundi differri.

[II-II.q.1.a.6.co] Respondeo dicendum, quod sicut non fuit conveniens Deum incarnari a principio mundi, ita non fuit conveniens quod Incarnatio differretur usque in finem mundi. Quod quidem apparet primo ex unione divinæ et humanæ naturæ. Sicut enim dictum est, perfectum uno modo tempore præcedit imperfectum. In eo enim quod de imperfecto fit perfectum, imperfectum tempore præcedit perfectum; in eo vero quod est causa perfectionis efficiens, perfectum tempore præcedit imperfectum. In opere autem incarnationis utrumque concurrit, quia natura humana in ipsa incarnatione est perducta ad summam perfectionem; et ideo non decuit quod a principio humani generis incarnatio facta fuisset. Sed ipsum Verbum incarnatum est perfectionis humanæ causa efficiens, secundum illud Joan., Ⅰ, 16: De plenitudine ejus nos omnes accepimus; et ideo non debuit Incarnationis opus usque in finem mundi differri; sed perfectio gloriæ, ad quam perducenda est ultimo natura humana per Verbum incarnatum, erit in fine mundi. Secundo, ex affectu humanæ salutis: ut enim dicitur in lib. De qq. vet. et novi Testam., quæst. lxxxiii, col. 2276, t. 3, op. August., « in potestate dantis est, quando vel quantum velit misereri. Venit ergo, quando et subveniri debere scivit, et gratum futurum beneficium. Cum enim languore quodam humani generis, obsolescere cæpisset cognitio Dei inter homines, et mores immutarentur, eligere dignatus est Abraham, in quo forma esset renovatæ notitiæ Dei et morum: et cum adhuc reverentia segnior esset, postea per Moysem legem litteris dedit; et quia eam gentes spreverunt, non se subjientes ei, neque hi qui acceperunt, eam servaverunt, motus misericordia Dominus misit Filium suum, qui, data omnibus remissione peccatorum, Deo Patri illos justificatos offerret. » Si autem remedium differretur usque in finem mundi, totaliter Dei notitia et reverentia, et morum honestas abolita fuisset in terris. Tertio, apparet hoc fuisse conveniens ad manifestationem divinæ virtutis, quæ pluribus modis homines salvavit, non so-lum per fidem futuri, sed etiam per fidem præsentis et præteriti.

[II-II.q.1.a.6.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod Glossa illa exponit de misericordia perducente ad gloriam. Si tamen referatur ad misericordiam exhibitam humano generi per Incarnationem Christi, sciendum est, quod, sicut Augustinus dicit in lib. I Retract., cap. xxvi, col. 626, t. 4, tempus Ex August. in eumdem locum, col. 1478, t. 4. In « subjecto. » In Additur in Liber iste, quem plures olim Augustino tribuebant, inter hujus spuria jam numeratur; cujus auctor probabiliter habetur Hilarius diaconus, patria sardus, secta Luciferianus. Incarnationis potest comparari juventuti humani generis « propter vigorem fervoremque fidei, quæ per dilectionem operatur; » senectuti autem, quæ est sexta ætas, propter numerum temporum, quia Christus venit in sexta ætate. Et quamvis in corpore non possit simul esse juventus et senectus, potest tamen simul esse in anima; illa propter alacritatem, ista propter gravitatem. Et ideo in lib. LXXXIII QQ. 4, alicubi dicit Augustinus quod « non oportuit venire divinitus magistrum, cujus imitatione humanum genus in mores optimos formaretur, nisi tempore juventutis. » Alibi autem, lib. I De Gen. cont. Manich., cap. xxiii, col. 192, t. 3, dicit Christum in sexta ætate humani generis, tanquam in senectute, venisse.

[II-II.q.1.a.6.ad.2] Ad secundum dicendum, quod opus Incarnationis non solum est considerandum ut terminus motus de imperfecto ad perfectum, sed etiam ut principium perfectionis in humana natura, ut dictum est.

[II-II.q.1.a.6.ad.3] Ad tertium dicendum quod, sicut dicit Chrysostomus Super illud Joan., III: « Non misit Deus Filium suum in mundum, ut judicet mundum, hom. XXVII, col. 467, t. 13, « duo sunt Christi adventus: primus quidem, ut remittat peccata; secundus, ut judicet mundum. Si enim hoc non fecisset, universi simul perditi essent; omnes enim peccaverunt, et egent gratia Dei. » Unde patet quod non debuit adventum misericordiæ differre usque in finem mundi. Deinde considerandum est de modo unionis Verbi incarnati: et primo, quantum ad ipsam unionem; secundo, quantum ad personam assumentem; tertio, quantum ad naturam assumptam.

[II-II.q.1.a.7.arg.1] Ad septimum sic proceditur. 1. Videtur quod articuli fidei non creverint secundum temporum successionem. Quia, ut Apostolus Edit.: « nostri » Desumptum est autem ex Origenis Comm. in VIII Roman., v. 23, lib. VII, col. 4145, t. 4. Expresse legitur in D. Gregorio: « Per incrementa temporum crevit scientia spiritualium Patrum. » Cætera quidem, etsi colligantur ex eadem homilia, non autem iisdem verbis. Sed dicit ad Hebr., xi, 4, fides est substantia sperandarum rerum*. Sed omni tempore sunt eadem speranda. Ergo omni tempore sunt eadem credenda.

[II-II.q.1.a.7.arg.2] 2. Præterea, in scientiis humanitus ordinatis per successionem temporum augmentum factum est propter defectum cognitionis in primis qui scientias invenerunt, ut patet per Philosophum in II Metaph., text. 1 et 2. Sed doctrina fidei non est inventa humanitus, sed tradita a Deo: Dei enim donum est, ut dicitur Ephes., ii, 8. Cum ergo in Deum nullus defectus scientiae cadat, videtur quod a principio cognitio credibilium fuerit perfecta, et quod non creverit secundum successionem temporum.

[II-II.q.1.a.7.arg.3] 3. Præterea, operatio gratiae non minus ordinate procedit quam operatio naturæ. Sed natura semper initium sumit a perfectis, ut Boetius dicit in lib. III De consolatione, prosa x, t. 4. Ergo etiam videtur quod operatio gratiae a perfectis initium sumpserit; ita quod illi qui primo tradiderunt fidem, perfectissime eam cognoverint.

[II-II.q.1.a.7.arg.4] 4. Præterea, sicut per Apostolos ad nos fides Christi pervenit, ita etiam in Veteri Testamento per priores patres ad posteriores devenit cognitio fidei, secundum illud Deut., xxxii, 7: Interroga patrem tuum, et annuntiabit tibi. Sed apostoli plenissime fuerunt instructi de mysteriis; acceperunt enim « sicut tempore prius, ita et cæteris abundantius, » ut dicit Glossa, super illud Rom., viii, 23, Nos ipsi primitias spiritus habentes. Ergo videtur quod cognitio credibilium non creverit per temporum successionem.

[II-II.q.1.a.7.sc] Sed contra est quod Gregorius dicit, Hom. xvi in Ezech., § 12, col. 980, t. 2: « Per incrementa temporum crevit scientia spiritualium patrum; et quanto viciniores adventui Salvatoris fuerunt, tanto sacramenta salutis plenius perceperunt. »

[II-II.q.1.a.7.co] Respondeo dicendum, quod ita se habent in doctrina fidei articuli fidei, sicut principia per se nota in doctrina quæ per rationem naturalem haberetur; in quibus principiiis ordo quidam invenitur, ut quædam in aliis implicite contineantur; sicut omnia prin- Hugo de S. Victore: « Ut ait etiam sanctus Gregorius, secundum incrementa temporum, crevit et scientia spiritualium Patrum; et quanto viciniores adventui Salvatoris exstiterunt, tanto mysterium salutis plenius perceperunt. » De sacrament., lib. I, part. x, c. vi, col. 337, t. 2. cipia reducuntur ad hoc sicut ad primum: « Impossibile est simul affirmare et negare, » ut patet per Philosophum in IV Metaph., text. 9 et seq. Et similiter omnes articuli implicite continentur in aliquibus primis credibilibus, scilicet ut credatur Deus esse, et providentiam habere circa hominum salutem, secundum illud ad Hebr., xi, 6: Credere oportet accedentem ad Deum quia est, et quod * inquirentibus se remunerator sit. In esse enim divino includuntur omnia quæ credimus in Deo æternaliter existere, in quibus nostra beatitudo consistit; in fide autem providentiæ includuntur omnia quæ temporaliter a Deo dispensantur ad hominum salutem, quæ sunt via in beatitudinem; et per hunc etiam modum aliorum subsistentium articulorum quidam in aliis continentur; sicut in fide redemptionis humanæ implicite continentur et incarnatio Christi, et ejus passio, et omnia hujusmodi. Sic ergo dicendum est, quod quantum ad substantiam articulorum fidei, non est factum eorum augmentum per temporum successionem: quia quæcumque posteriores crediderunt, continebantur in fide præcedentium patrum, licet implicite. Sed quantum ad explicationem crevit numerus articulorum: quia quædam explicitite cognita sunt a posterioribus, quæ a prioribus non cognoscebantur explicite. Unde Dominus Moysi dicit, Exod., vi, 2 et 3: Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob et nomen meum Adonai non indicavi eis; et David dicit, psal. cxviii, 100: Super senes intellexi; et Apostolus dicit ad Ephes., Ⅲ, 5: Aliis generationibus non est agnitum, mysterium Christi, sicut nunc revelatum est sanctis apostolis ejus et prophetis.

[II-II.q.1.a.7.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod semper fuerunt eadem speranda apud omnes; quia tamen ad hæc speranda homines non pervenerunt nisi per Christum, quanto a Christo fuerunt remotiores secundum tempus, tanto a consecutione sperandorum longinquiores. Unde Apostolus dicit ad Hebr., xi, 43: Juxta fidem defuncti sunt omnes isti, non acceptis repromissionibus, sed a longe eas aspicientes. Quanto autem aliquid a longinquioribus videtur, tanto minus distincte videtur; et ideo bona speranda distinctius cognoverunt qui fuerunt adventui Christi vicini.

[II-II.q.1.a.7.ad.2] Ad secundum dicendum, quod profectus cognitionis dupliciter contingit: uno modo ex parte docentis, qui in cognitione proficit, sive unus, sive plures, per temporum successionem, et ista est ratio augmenti in scientiis per rationem humanitus inventis; alio modo ex parte addiscentis, sicut magister, qui novit totam artem, non statim a principio tradit eam discipulo, quia capere non posset, sed paulatim, condescendens ejus capacitati; et hac ratione profecerunt homines in cognitione fidei per temporum successionem. Unde Apostolus ad Galat., Ⅲ, comparat statum Veteris Testamenti pueritiæ.

[II-II.q.1.a.7.ad.3] Ad tertium dicendum, quod ad generationem naturalem duæ causæ præexiguntur, scilicet agens et materia. Secundum ergo ordinem causæ agentis naturaliter prius est quod est perfectius; et sic natura a perfectis sumit exordium, quia imperfecta non ducuntur ad perfectionem, nisi per aliqua perfecta præexistentia. Secundum vero ordinem causæ materialis prius est quod est imperfectius; et secundum hoc natura procedit ab imperfecto ad perfectum. In manifestatione autem fidei Deus est sicut agens, qui habet perfectam scientiam ab æterno; homo autem est sicut materia recipiens influxum Dei agentis; et ideo oportuit quod ab imperfectis ad perfectum procedet cognitio fidei in hominibus; et licet in hominibus quidam se habuerint per modum causæ agentis, quia fuerunt fidei doctores; tamen manifestatio spiritus datur talibus ad utilitatem communem, ut dicitur I ad Cor., xii; et ideo tantum dabatur patribus, qui erant institutores fidei, de cognitione fidei, quantum oportebat pro tempore illo populo tradi, vel nude, vel in figura.

[II-II.q.1.a.7.ad.4] Ad quartum dicendum, quod ultima consummatio gratiae facta est per Christum; unde et tempus ejus dicitur tempus plenitudinis, ad Galat., Ⅳ. Et ideo illi qui fuerunt propinquiores Christo, vel ante, sicut Joannes Baptista, vel post, sicut apostoli, plenius mysteria fidei cognoverunt. Quia et circa statum hominis hoc videmus, quod perfectio est in juventute, et tanto Sic omnes cod.; in edit.: « subsequentium. » — Sic. cod.; in edit.: « homines a Christo. » — In ´ Non de verbo ad verbum: tempus plenitudinis; sed bene: « plenitudo temporis. » habet homo perfectiorem statum vel ante, vel post, quanto est juventuti propinquior.

[II-II.q.1.a.8.arg.1] Ad octavum sic proceditur. 1. Videtur quod inconvenienter articuli fidei enumerentur. Ea enim quæ possunt ratione demonstrativa sciri, non pertinent ad fidem, ut apud omnes sint credibilia, sicut supra dictum est. Sed Deum esse unum potest esse scitum per demonstrationem; unde et Philosophus hoc, in XII Metaph., text. 52 et seq., probat, et multi alii philosophi ad hoc demonstrationes induxerunt. Ergo « Deum esse unum » non debet poni unus articulus fidei.

[II-II.q.1.a.8.arg.2] 2. Præterea, sicut de necessitate fidei est quod credamus Deum « omnipotentem, » ita etiam quod credamus eum « omnia scientem » et « omnibus providentem; » et circa utrumque horum aliqui erraverunt. Debuit ergo inter articulos fidei fieri mentio de sapientia et providentia divina, sicut et de omnipotentia.

[II-II.q.1.a.8.arg.3] 3. Præterea, eadem est notitia Patris et Filii, secundum illud Joan., xiv, 9: Qui videt me, videt et Patrem. Ergo unus tantum articulus debet esse de Patre et Filio, et eadem ratione de Spiritu sancto.

[II-II.q.1.a.8.arg.4] 4. Præterea, persona Patris non est minor quam Filii et Spiritus sancti. Sed plures articuli ponuntur circa personam Spiritus sancti, et similiter circa personam Filii. Ergo plures articuli debent poni circa personam Patris.

[II-II.q.1.a.8.arg.5] 5. Præterea, sicuti personæ Patris et personæ Spiritus sancti aliquid appropriatur, ita et personæ Filii secundum divinitatem. Sed in articulis fidei ponitur aliquod opus appropriatum Patri, scilicet opus creationis; et similiter aliquod opus appropriatum Spiritui sancto, scilicet quod « locutus est per prophetas. » Ergo etiam inter articulos fidei debet aliquod opus appropriarii Filio secundum divinitatem.

[II-II.q.1.a.8.arg.6] 6. Præterea, sacramentum Eucharistiæ habet specialem difficultatem præ multis articulis. Ergo de ea debuit poni specialis articulus. Non videtur ergo quod articulus sufficienter enumerentur. Sed in contrarium est auctoritas Ecclesiæ sic enumerantis.

[II-II.q.1.a.8.co] Respondeo dicendum, quod, sicut dictum est, illa per se pertinent ad fidem quorum visione in vita æterna perfruemur, et per quæ ducemur in vitam æternam. Duo autem nobis videnda proponentur: scilicet occultum divinitatis, cujus visio nos beatos facit; et mysterium humanitatis Christi, per quem in gloriam filiorum Dei accessum habemus, ut dicitur ad Rom., v, 2. Unde dicitur Joan., xvii, 3: Hæc est vita æterna ut cognoscant te Deum verum, et quem misisti Jesum Christum. Et ideo prima distinctio credibilium est quod quædam pertinent ad majestatem divinitatis, quædam vero pertinent ad mysterium humanitatis Christi, quod est pietatis sacramentum, ut dicitur I ad Tim., Ⅲ, 46. Circa majestatem autem divinitatis tria nobis credenda proponuntur: primo qui dem unitas divinitatis, et ad hoc pertinet primus articulus; secundo trinitas personarum, et de hoc sunt tres articulus secundum tres personas; tertio vero proponuntur nobis opera divinitatis propria, quorum primum pertinet ad esse naturæ, et sic proponitur nobis articulus creationis; secundum vero pertinet ad esse gratiae, et sic proponuntur nobis sub uno articulo omnia pertinentia ad sanctificationem humanam; tertium vero pertinet ad esse gloriæ, et sic proponitur nobis alius articulus de resurrec- Sic. cod.; in Parm. satis inepte: « homines; » non enim supra dixit ratione demonstrative scibilia non pertinere ad fidem apud « homines, » sed bene dixit ea non pertinere ad fidem apud « omnes. » Sic cod.; in edit.: « de eo. » Sic cod.; in edit.: « ducimur ad. » Sic cod. et melius; in edit.: « proponuntur. » Aliquo sensu sustineri potest quoad certos articulos, doctrinæ apostolicæ accidentales, fidem esse auctam. Nam hodie sunt aliqua tanquam de fide credenda, quæ non fuerunt credita semper; v. g.: S. Dominicum, S. Franciscum, et alias sanctorum catalogo adscriptos mortuos esse in gratia. Hoc tamen implicite continetur in potestate Ecclesiæ pro canonisatione sanctorum. tione carnis et de vita æterna. Et ita sunt septem articuli ad divinitatem pertinentes. Similiter etiam circa humanitatem Christi ponuntur septem articuli, quorum primus est de incarnatione, sive de conceptione Christi; secundus de nativitate ejus ex Virgine; tertius de passione ejus, et morte, et sepultura; quartus est de descensu ad inferos; quintus est de resurrectione; sextus de ascensione; septimus de adventu ad judicium; et sic in universum sunt quatuordecim. Quidam tamen distinguunt duodecim articulos fidei: sex pertinentes ad divinitatem, et sex pertinentes ad humanitatem; tres enim articulos trium personarum comprehendunt sub uno; quia eadem est cognitio trium personarum. Articulum vero de opere glorificationis distinguunt in duos, scilicet resurrectionem carnis et gloriam animæ. Similiter articulum conceptionis et nativita-tis conjungunt in unum.

[II-II.q.1.a.8.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod multa per fidem tenemus de Deo, quæ naturali ratione investigare philosophi non potuerunt; puta circa providentiam ejus et omnipotentiam, et quod ipse solus sit colendus; quæ omnia continentur sub articulo unitatis Dei.

[II-II.q.1.a.8.ad.2] Ad secundum dicendum, quod ipsum no-men divinitatis importat provisionem quam-dam, ut in I dictum est. Potentia autem in habentibus intellectum non operatur nisi secundum voluntatem et cognitionem. Et ideo omnipotentia Dei includit quodammodo omnium scientiam et providentiam. Non enim posset omnia quæ vellet in istis inferioribus agere, nisi ea cognosceret, et eorum providentiam haberet.

[II-II.q.1.a.8.ad.3] Ad tertium dicendum, quod Patris, et Filii, et Spiritus sancti est una cognitio quantum ad unitatem essentia, quæ pertinet ad primum articulum; quantum vero ad distinctionem personarum, quæ est per relationes originis, quodammodo in cognitione Patris includitur cognitio Filii; non enim esset Pater, si Filium non haberet, quorum nexus est Spiritus sanctus. Et quan- Hujus vocis « symbolum » etymologia non una. — Collationem significat ad pastum animarum, ad instar collationum pecuniæ vel cibi, vel potus ad convivium apud veteres: sic Rufinus, S. Isidorus, Rabanus Maurus, S. Eucherius Lugdunensis, Innocentius III et alii. Sed, ut probat Gerardus Vossius, veteres collationem vocabant symbolam, non symbolum. — Proprie symbolum tum ad hoc bene moti sunt qui posuerunt unum articulum trium personarum. Sed quia circa singulas personas sunt aliqua attendenda, circa quæ contingit esse errorem; quantum ad hoc de tribus personis possunt poni tres articuli. Arius enim credidit Patrem « omnipotentem » et « æternum; » sed non credidit Filium « coæqualem et consubstantialem Patri; » et ideo necessarium fuit apponere articulum de persona Filii, ad hoc determinandum. Et eadem ratione contra Macedonium necesse fuit ponere articulum tertium de persona Spiritus sancti. Et similiter etiam conceptio Christi, et nativitas, et etiam resurrection, et vita æterna, secundum unam rationem possunt comprehendi sub uno articulo, inquantum ad unum ordinantur; et secundum aliam rationem possunt distingui, inquantum seorsum habent speciales difficultates.

[II-II.q.1.a.8.ad.4] Ad quartum dicendum, quod Filio et Spiritui sancto convenit mitti ad sanctificandum creaturam; circa quod plurima credenda occurrunt; et ideo circa personam Filii et Spiritus sancti plures articuli multiplicantur, quam circa personam Patris, quæ nunquam mittitur, ut in I dictum est.

[II-II.q.1.a.8.ad.5] Ad quintum dicendum, quod sanctificatio creaturæ per gratiam, et consummatio per gloriam fit etiam per donum charitatis, quod appropriatur Spiritui sancto, et per donum sapientiae, quod appropriatur Filio; et ideo utrumque opus pertinet ad Filium et ad Spiritum sanctum per appropriationem secundum rationes diversas.

[II-II.q.1.a.8.ad.6] Ad sextum dicendum, quod in sacramento Eucharistiae duo possunt considerari: unum scilicet quod sacramentum est; et hoc habet eamdem rationem cum aliis effectibus gratiae sanctificantis; aliud est quod miraculose ibi corpus Christi continetur; et sic concluditur sub omnipotentia, sicut et omnia alia miracula, quæ omnipotentiæ attribuuntur.

[II-II.q.1.a.9.arg.1] Ad nonum sic proceditur. 4. Videtur quod inconvenienter articuli fidei in symbolo ponantur. Sacra enim Scriptura est regula fidei, cui nec addere, nec subtrahere licet; dicitur enim Deut., iv, 2: Non addetis ad verbum quod vobis loquor, nec auferetis ex eo. Ergo illicitum fuit aliquod symbolum constituere, quasi regulam fidei, post sacram Scripturam editam.

[II-II.q.1.a.9.arg.2] 2. Præterea, sicut Apostolus dicit ad Ephes., iv, 5, una est fides. Sed symbolum apostolorum? Dubitant Calvinus, Chamierus, Erasmus; Gerardus Vossius et Basnagius negant; theologi pro certo habent illud ab apostolis non scripto, sed ore, fidelium memoriae fuisse traditum, ut Rufinus, S. Hieronymus, et S. Petrus Chrysologus testantur. De tempore vero prolationis non satis concordant auctores: Baronius annum post passionem decimum; sed Rufinus, cui doctiores adhærent, ipsum passionis annum assignat. Nil dico de figmentis hæreticorum asserentium symbolum apostolorum editum fuisse sive ab Ecclesia romana, quarto vel quinto sæculo, sive ab iis ipsis qui Canones apostolorum conscripserunt. Plurimæ sunt et variæ symboli apostolorum editiones, vulgaris scilicet, romana, orientalis et aquileiensis. — Dividitur symbolum vel in duodecim, vel in quatuordecim articulos. An singuli apostoli singulas sententias ediderint? incertum. Hanc nihilominus sententiam, quam S. Bonaventura et alii amplexi sunt, S. Leo insinuare videtur. 1 Ita codd.; edit. quidam, « antiquorum Patrum. » Symbolum nicænum his verbis exprimitur in Actis ipsius concilii a Binio collectis, lib. II, in fin.: « Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium factorem. Et in unum Dominum nostrum Jesum Christum, Filium Dei, de Patre natum, unigenitum, id est de substantia Patris; Deum de Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum, non factum, Omoussion Patri, hoc est ejusdem cum Patre substantiæ, per quem omnia facta sunt, quæ in cælis et quæ in terra. » Qui propter nos, et propter nostram salutem descendit, et incarnatus est, homo factus, passus est, et resurrexit tertia die. Et ascendit in cælos, inde venturus judicare vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum. » Eos autem qui dicunt: erat aliquando quando non erat, et antequam nasceretur non erat, et quia ex eis quæ non sunt factus est, aut ex alia substantia vel essentia dicunt vel creatum, vel convertibilem, vel mutabilem Filium Dei, anathematizat catholica et apostolica Ecclesia. » Symbolum constantinopolitanum est ipsummet quod legimus in missa, paucis mutatis quæ rei est professio fidei. Ergo inconvenienter traditur multiplex symbolum.

[II-II.q.1.a.9.arg.3] 3. Præterea, confessio fidei, quæ in symbolo continetur, pertinet ad omnes fideles. Sed non omnibus fidelibus convenit credere in Deum, sed solum illis qui habent fidem formatam. Ergo inconvenienter symbolum fidei traditur sub hac forma verborum: « Credo in unum Deum ».

[II-II.q.1.a.9.arg.4] 4. Præterea, descensus ad inferos est unus de articulis fidei, sicut supra dictum est. Sed in symbolo Patrum non fit mentio de descensu ad inferos. Ergo videtur insufficienter collectum.

[II-II.q.1.a.9.arg.5] 5. Præterea, sicut Augustinus dicit exponens illud Joan., xiv, 4, Creditis in Deum, et in me credite: Petro aut Paulo credimus; substantiam non tangunt. Addidit symbolo apostolico « in unum, » contra Manichæos et alios binos deos fingentes; « omnipotentem, » contra Origenem, qui docuit Deum ita suam exhausisse potentiam, quod nihil de novo possit facere; « factorem cæli et terræ, » contra Gnosticos volentes cælum et terram non esse a Deo vero; « et invisibilium, » contra duorum deorum fabulatores qui animas nostras, sicut et angelos, fingebant esse increatas et praecisiones divinitatis; « et in unum Dominum, » contra Apollinaristas imponentes catholicis quod admitterent duos Filios in Christo, unum ex Patre, alterum ex matre; « ex Patre natum ante omnia sæcula, » contra Photinum non aliam tribuentem Christo nativitatem, nisi temporalem ex matre; « natum, non factum, » contra Arium et Arianos; « et homo factus est, » contra Apollinaristas, quorum aliqui Christo negabant carnem ex fœmina assumptam, alii animam, alii mentem. Addidit symbolo nicæno: « de Spiritu sancto, » contra Apollinarem, si verum sit quod volebat iste hæreticus carnem humanam non posse nasci nisi ex semine virili; « ex Maria Virgine, » contra Apollinaristas, qui negabant Christi carnalem ex virgine nativitatem. Addidit et apostolico et nicæno: « cujus regni non erit finis, » contra Marcellum Ancyranum somniantem Christum, finito regno, in communem sanctorum sortem esse aliquando reducendum; « Dominum » post « Spiritum sanctum, » contra Eutychen et Nestorium, dicentes Spiritum sanctum esse servum Patris et Filii; « vivificantem, » quod soli Deo convenit, contra Macedonium, dicentem Spiritum sanctum esse creaturam; « qui cum Patre et Filio simul adoratur et conglorificatur, » contra eumdem Macedonium; « qui locutus est per prophetas, » contra eos qui dicebant prophetas esse locutos ut fanaticos; « unam et catholicam » post « sanctam Ecclesiam apostolicam, » contra quasdam Ecclesias orientales, quæ sibi nomen veræ Ecclesiae arrogabant. Latini, circa annum 600, teste Bellarmino, lib. II De Christo, c. xxix, symbolo constantinopolitano addiderunt: « Filioque, » contra quosdam Græcos, qui volebant Spiritum ex solo Patre procedere. sed non dicimur credere nisi in Deum. Cum ergo Ecclesia catholica sit pure ali-quod creatum, videtur quod inconvenienter dicatur: « In unam, sanctam, catholicam et apostolicam Ecclesiam. »

[II-II.q.1.a.9.arg.6] 6. Præterea, symbolum ad hoc traditur ut sit regula fidei. Sed regula fidei debet omnibus proponi, et publice. Quodlibet ergo symbolum deberet in missa cantari, sicut symbolum Patrum. Non videtur ergo esse conveniens editio articulorum fidei in symbolo.

[II-II.q.1.a.9.sc] Sed contra est quod Ecclesia universalis non potest errare, quia a Spiritu sancto gubernatur, qui est Spiritus veritatis; hoc enim promisit Dominus discipulis, Joan., xvi, 13, dicens: Cum venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem. Sed symbolum est auctoritate universalis Ecclesiae editum. Nihil ergo inconveniens in eo continetur.

[II-II.q.1.a.9.co] Respondeo dicendum, quod, sicut Apostolus dicit ad Hebr., xi, 6, oportet credere accedentem ad Deum. Credere autem non potest aliquis, nisi ei veritas quam credat, proponatur. Et ideo necessarium fuit fidei veritatem in unum colligi, ut facilius posset omnibus proponi, ne aliquis per ignorantiam fidei a veritate deficeret. Et ab hujusmodi sententiarum fidei collectione nomen symboli est acceptum.

[II-II.q.1.a.9.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod veritas fidei in sacra Scriptura diffuse continetur, et variis modis, et in quibusdam obscure; ita quod ad eliciendum fidei veritatem ex sacra Scriptura requiritur longum studium et exercitium, ad quod non possunt pervenire omnes illi quibus necessarium est cognoscere fidei veritatem: quorum plerique aliis negotiis occupati studio vacare non possunt. Et ideo fuit necessarium ut ex sententiis sacræ Scripturæ aliquid manifestum summarie colligeretur, quod proponeretur omnibus ad credendum; quod quidem non est additum sacræ Scripturæ, sed po-tius ex sacra Scriptura assumptum.

[II-II.q.1.a.9.ad.2] Ad secundum dicendum, quod in omnibus symbolis eadem fidei docetur veritas; sed ibi oportet populum diligentius instrui de fidei veritate, ubi errores insurgunt, ne fides simplicium per hæreticos corrumpatur. Et hæc fuit causa quare necesse fuit edere plura symbola, quæ in nullo alio differunt, nisi quod in uno plenius explicantur quæ in alio continentur implicite, secundum quod exigebat hæreticorum instantia.

[II-II.q.1.a.9.ad.3] Ad tertium dicendum, quod confessio fidei traditur in symbolo quasi ex persona totius Ecclesiae, quæ per fidem unitur. Fides autem Ecclesiae est fides formata. Talis enim fides inventur in omnibus illis qui sunt numero et merito de Ecclesia. Et ideo confessio fidei in symbolo traditur, secundum quod convenit fidei formatæ, ut etiam si qui fideles fi-dem formatam non habent, ad hanc formam pertingere studeant.

[II-II.q.1.a.9.ad.4] Ad quartum dicendum, quod de descensu ad inferos nullus error erat exortus apud hæreticos, et ideo non fuit necesssarium ali-quam explicationem circa hoc fieri; et propter hoc non reiteratur in symbolo Patrum, sed supponitur tanquam prædeterminatum in symbolo apostolorum. Non enim symbolum sequens abolet præcedens, sed potius illud exponit, ut dictum est.

[II-II.q.1.a.9.ad.5] Ad quintum dicendum, quod si dicatur: « In sanctam Ecclesiam catholicam, » hoc est intelligendum secundum quod fides nostra refertur ad Spiritum sanctum, qui sanctificat Ecclesiam, ut sit sensus: « Credo in Spiritum sanctum sanctificantem Ecclesiam. » Sed melius est, et secundum communio-rem usum, ut non ponatur ibi « in, » sed simpliciter dicatur: « sanctam Ecclesiam catholicam, » sicut etiam Leo papa dicit.

[II-II.q.1.a.9.ad.6] Ad sextum dicendum, quod quia symbolum Patrum est declarativum symboli apostolorum, et etiam fuit conditum fide jam manifestata, et Ecclesia pacem habente, propter hoc publice in missa cantatur. Symbolum autem apostolorum, quod tempore persecutionis editum fuit, fide nondum publicata, occulte dicitur in prima et in completorio, quasi contra tenebras errorum pra-teritorum et futurorum.

[II-II.q.1.a.10.arg.1] Ad decimum sic proceditur. 1. Videtur quod non pertineat ad summum pontificem fidei symbolum ordinare. Nova enim editio symboli necessaria est propter explicationem articulorum fidei, sicut dictum est. Sed in Veteri Testamento articuli fidei magis ac magis explicabantur secundum temporum successionem, propter hoc quod veritas fidei magis manifestabatur secundum majorem propinquitatem ad Christum, ut supra dictum est. Cessante ergo tali causa in nova lege, non debet fieri major explicatio articulorum fidei. Ergo non videtur ad auctoritatem summi pontificis pertinere nova editio symboli. 2. Praeterea, illud quod est sub anathemate interdictum ab universali Ecclesia, non subest potestati hominis alicujus. Sed nova symboli editio interdicta est sub anathemate auctoritate universalis Ecclesia; dicitur enim in gestis primæ ephesinæ synodi, p. II, act. vi, in decreto de fide, quod «perfecto symbolo nicœnæ synodi, decrevit sancta synodus aliam fidem nulli licere proferre, vel conscribere, vel compo-nere praeter definitam a sanctis Patribus qui Ita codices et editi veteres libri, quibus adhærent etiam Patav. edit.; Nicolaï demit vocem «primæ.» Sequens articulus in Speculo morali legitur: « Ad decimum, scilicet de comparatione symboli apostolorum ad alia duo symbola, dicendum quod illorum trium unum dicitur symbolum apostolo-rum, aliud symbolum nicæni concilii, et aliud symbolum Athanasii. Symbolum apostolorum in conclavi ab apostolis ante dispersionem eorum fuit compositum ad veritatis brevem et necessariam expressionem. Sic enim dicitur Hebr., 11: Accedentem oportet credere; non potest autem aliquis cre-dere nisi veritas quam credit proponatur eidem. Et ideo necesse fuit veritatem fidei in unum colligi, ut facilius posset omnibus proponi, ne aliquis per ignorantiam a fidei veritate deficeret, et ab hujus-modi collectione sententiarum nomen symboli est acceptum. In sacra namque Scriptura veritas fidei diffuse valde, et in aliquibus locis obscure, et modis variis continetur, ita quod ad eliciendum certam fidei veritatem longum studium et exercitium requiritur, ad quod vix possunt pervenire omnes illi quibus necessarium est cognoscere fidei veritatem, quorum plerique aliis negotiis occupati studio vacare non possunt, et ideo fuit expediens ut, ex Scripturæ sacræ sententiis, summarie colligeretur aliquid manifestum quod proponeretur omnibus ad credendum. Symbolum vero nicænum, quod dicitur in missa, fuit factum in concilio ad istius symboli explana-tionem et ad quarumdam hæresum confutationem. Symbolum autem Athanasii compositum fuit maxime ad confutandum hæresim arianam. Unde multum fuit Athanasius sollicitus ibi diligenter exprimere unitatem essentiæ cum distinctione et aequalitate personarum. In omnibus ergo symbolis eadem fidei veritas edocetur. Sed ibi oportet populum diligentius instrui de fidei veritate ubi insurgunt errores, ne fides simplicium per hæreticos corrumpatur. Et hæc fuit causa quare necesse fuit plura condere symbola, quæ in nullo alio differunt, nisi quod in uno plenius explicantur quæ in alio implicite continentur, secundum quod hæretico-rum instantia requirebat. Inter omnia autem symbolum apostolorum est principalius et dicitur esse propinquitatem ad Christum, ut supra dictum est. Cessante ergo tali causa in nova lege, non debet fieri major explicatio articulorum fidei. Ergo non videtur ad auctoritatem summi pontificis pertinere nova editio symboli. 2. Praeterea, illud quod est sub anathe-mate interdictum ab universali Ecclesia, non subest potestati hominis alicujus. Sed nova symboli editio interdicta est sub anathe-mate auctoritate universalis Ecclesia; dicitur enim in gestis primæ ephesinæ synodi, p. II, act. vi, in decreto de fide, quod «perfecto symbolo nicœnæ synodi, decrevit sancta synodus aliam fidem nulli licere proferre, vel conscribere, vel compo-nere praeter definitam a sanctis Patribus qui majus, non quia plus contineat in quantitate Scripturæ, sed quia articulos fidei continet plenius; omnes enim articului continentur in eo; et quia de sententia plus continet in virtute, et quia conditionum fuit ab apostolis, qui majores fuerunt auctoritate quam Patres illi qui nicænum symbolum condiderunt, et quam Athanasius, qui tertium symbolum composuit. Quia autem symbolum apostolorum fuit conditum tempore veritatis nondum publicatæ, ideo sub-misse dicitur. In prima tamen et completorio dicitur ad signandum confessionem fidei maxime fuisse necessariam in primitiva Ecclesia, et fore necessariam in temporibus ultimis; et ad signandum confessionem fidei, in baptismo et in morte, et in prosperitate et in adversitate. Symbolum autem Nicæni concilii factum fuit tempore veritatis propalatæ concussæ et praevalentis; ideo dicitur alta voce post noctem finitam in prima hora diei. Ista autem praedicta symbola, symbola dicuntur, quia multæ sententiæ in quolibet eorum simul collectæ sunt. Unde dicitur symbolum a « syn, » quod est « simul, » et « bolæ » quod est sententia. Et sic patet quod symbolum Nicæni concilii et Athanasii ex rationabili causa condita sunt; et si insurgeret necessitas, utpote si insurgerent novæ hæreses, adhuc posset Ecclesia facere aliud symbolum, ut trahi potest ex sententia Anselmi in libro De processione Spiritus sancti, bene ante finem. Sed nulli alii nisi romanæ Ecclesia hoc liceret, ad quam causae majores universalis Ecclesia referendæ sunt; unde ad ipsam solam pertinet congregatio generalium conciliorum, ut habetur dist. xvii, « Generalia: » et maxime ad ipsam referenda est dubitatio de via salutis, si ori-retur, ut habetur ead. dist., c. « Nec licuit. » — Hæc Speculum morale, et emendandum est in eo quod dicit Athanasium auctorem esse symboli quod ipsi tribuitur. Lutherus: nec articulos fidei, nec leges mo-rum papa statuere potest. in Nicæa congregati sunt cum Spiritu sancto; » et subditur anathematis pœna; et idem etiam reiteratur in gestis chalcedonensis synodi, p. II, act. v, sub fin. Ergo videatur quod non pertineat ad auctoritatem summi pontificis nova editio symboli.

[II-II.q.1.a.10.arg.3] 3. Præterea, Athanasius non fuit summus pontifex, sed alexandrinus patriarcha; et tamen symbolum constituit quod in Ecclesia cantatur. Ergo non magis videtur pertinere editio symboli ad summum pontificem quam ad alios.

[II-II.q.1.a.10.sc] Sed contra est quod editio symboli facta est in synodo generali. Sed hujusmodi synodus auctoritate solius summi pontificis potest congregari, ut habetur in Decret., dist. xvii, c. v, col. 95. Ergo editio symboli ad auctoritatem summi pontificis pertinet.

[II-II.q.1.a.10.co] Respondeo dicendum, quod, sicut supra dictum est, nova editio symboli necessaria est ad vitandum insurgentes errores. Ad illius ergo auctoritatem pertinet editio symboli ad cujus auctoritatem pertinet finaliter determinare ea quæ sunt fidei, ut ab omnibus inconcussa fide teneantur. Hoc autem pertinet ad auctoritatem summi pontificis, ad quem majores et difficiliores Ecclesiae quæstiones referuntur, ut dicitur in Decretalibus, extra de baptismo, cap. « Majores. » Unde et Dominus, Luc., xxii, 32, Petro dicit, quem summum pontificem constituit: Ego rogavi pro te, Petre, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres tuos. Et hujus ratio est, quia una fides debet esse totius Ecclesiae, secundum illud I Cor., i, 10: Idipsum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata; quod servari non potest, nisi quæstio fidei de fide exorta determinaretur per eum qui toti Ecclesiae præest; ut sic ejus sententia a tota Ecclesiae firmiter teneatur. Et ideo ad solam auctoritatem summi pontificis pertinet nova editio symboli, sicut et omnia alia quæ pertinent ad totam Ecclesiam, ut congregare synodum generalem, et alia hujusmodi.

[II-II.q.1.a.10.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod in doctrina Christi et apostolorum veritas fidei est sufficienter explicata. Sed quia perversi homines apostolicam doctrinam et cæteras scripturas pervertunt ad sui ipsorum perditionem, sicut dicitur II Petr., ult., ideo necessaria fuit temporibus procedentibus explanatio fidei contra insurgentes errores.

[II-II.q.1.a.10.ad.2] Ad secundum dicendum, quod prohibitio et sententia synodi se extendit ad privatas personas, quarum non est determinare de fide; non enim per hujusmodi sententiam synodi generalis ablata est potestas sequenti synodo novam editionem symboli facere, non quidem aliam fidem continentem, sed eamdem magis expositam. Sic enim quæliet synodus observavit, ut sequens synodus aliquid exponeret supra id quod præcedens synodus exposuerat, propter necessitatem alicujus hæresis insurgentis. Unde pertinet ad summum pontificem, cujus auctoritate synodus congregatur, et ejus sententia confirmatur.

[II-II.q.1.a.10.ad.3] Ad tertium dicendum, quod Athanasius non composuit manifestationem fidei per modum symboli; sed magis per modum cujusdam doctrinæ, ut ex ipso modo loquendi apparet. Sed quia integram fidei veritatem ejus doctrina breviter continebat, auctoritate summi pontificis est recepta, ut quasi regula fidei habeatur.