[II-II.q.1.a.1.arg.1] Ad primum sic proceditur. 1. Videtur quod objectum fidei non sit veritas prima. 1 Al.: « ad. » 2 Corderius apud Migne: « Ratio hæc simplex est ac vere existens veritas, circa quam, ut puram et infallibilem universorum notionem, fides divina versatur. » Hæc quæstio tractatur in dist. xiv, partis III, lib. I Speculi moralis Vincentii Bellovacensis, et ibi in sexdecim articulos absolvitur. Sextum est: « utrum objectum fidei possit esse aliquid opina-tum; » decimum: « de comparatione symboli apostolorum ad alia duo symbola; » duodecimum: « utrum ante Christi adventum fuerit ad salutem necessarium credere mediatorem; » tertium decimum: « utrum omnibus qui secuti sunt adventum Christi fuerit ad salutem necessarium explicite credere omnes articulos fidei; » quartum decimum: « utrum eadem fides sit eorum qui fuerunt ante adventum Christi et eorum qui secuti sunt; » sex-tum decimum: « utrum certius credatur per fidem modernorum quam per fidem eorum qui adventum Illud enim videtur esse objectum fidei quod nobis proponitur ut credendum. Sed non solum proponuntur nobis ad credendum ea quæ pertinent ad divinitatem, quæ est veritas prima, sed etiam ea quæ pertinent ad humanitatem Christi, et Ecclesiæ sacramenta, et creaturarum conditionem. Ergo non solum veritas prima est fidei objectum.

[II-II.q.1.a.1.arg.2] 2. Præterea, fides et infidelitas sunt circa idem, cum sint opposita. Sed circa omnia quæ in sacra Scriptura continentur, potest esse infidelitas; quidquid enim horum homo negaverit, infidelis reputatur. Ergo etiam fides est circa omnia quæ in sacra Scriptura continentur. Sed ibi multa continentur de hominibus, et de aliis rebus creatis. Ergo objectum fidei non solum est veritas prima, sed etiam veritas creata.

[II-II.q.1.a.1.arg.3] 3. Præterea, fides charitati condividitur, ut supra dictum est. Sed charitate non solum diligimus Deum, qui est summa bonitas, sed etiam diligimus proximum. Ergo fidei objectum non est solum veritas prima.

[II-II.q.1.a.1.sc] Sed contra est quod Dionysius dicit, vii cap. De div. nom., § 4, col. 871, t. 4, quod « fides est circa simplicem et semper existentem veritatem. » Hæc autem est veritas prima. Ergo objectum fidei est veritas prima.

[II-II.q.1.a.1.co] Respondeo dicendum, quod cujuslibet cognoscitivi habitus objectum duo habet, scilicet id quod materialiter cognoscitur, quod est sicut materiale objectum; et id per quod cognoscitur, quod est formalis ratio objecti, sicut in scientia geometriæ materialiter scita sunt conclusiones; formalis vero ratio sciendi sunt media demonstra- Christi præcesserunt. » Sed, ut videre est, nonnulli ex his Speculi moralis articulis in quæstione sequenti de actu fidei rectius collocarentur. Revelatio est mera objecti credibilis applicatio, nec ingreditur objectum formale fidei. Et hic loquor de revelatione sive publica, sive privata, sive immediata, sive mediata, sive activa quatenus se tenet ex parte Dei loquentis, sive passiva quatenus se tenet ex parte recipientis. Fateor equidem necessariam esse revelationem ad actum fidei, sed dico assensum esse præbendum non propter revelationem immediate sed propter veracitatem revelantis. Et hoc assero quam vis quidam Catholici contendant propositionem Ecclesiæ ingredi saltem partialiter motivum credendi revelatis, proindeque esse partiale quoddam objectum formale fidei. Ecclesia sola tamen regula est discernendi revelata, definiendique quod semper, quod ubique, quod ab omnibus creditum est. tionis, per quæ conclusiones cognoscuntur. Sic igitur in fide, si consideremus formalem rationem objecti, nihil est aliud quam veritas prima. Non enim fides de qua loquimur, assentit alicui, nisi quia est a Deo revelatum. Unde ipsi veritati divinæ innittur tanquam medio. Si vero consideremus materialiter ea quibus fides assentit, non solum est ipse Deus, sed etiam multa alia; quæ tamen sub assensu fidei non cadunt, nisi secundum quod habent aliquem ordinem ad Deum, prout scilicet per aliquos divinitatis effectus homo adjuvatur ad tendendum in divinam fruitionem. Et ideo etiam ex hac parte objectum fidei est quodammodo veritas prima, inquantum nihil cadit sub fide nisi in ordine ad Deum; sicut etiam objectum medicinæ est sanitas, quia nihil medicina considerat nisi in ordine ad sanitatem.

[II-II.q.1.a.1.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod ea quæ pertinent ad humanitatem Christi, et ad sacramenta Ecclesiæ, vel ad quascumque creaturas, cadunt sub fide, inquantum per hæc ordinamur ad Deum, et eis etiam assentimus propter divinam veritatem. Et similiter dicendum est ad secundum de omnibus illis quæ in sacra Scriptura traduntur.

[II-II.q.1.a.1.ad.3] Ad tertium dicendum, quod etiam charritas diligit proximum propter Deum, et sic objectum ejus proprie est ipse Deus, ut infra dicetur.

[II-II.q.1.a.2.arg.1] Ad secundum sic proceditur. 4. Videtur quod objectum fidei non sit aliquid complexum per modum enuntiabilis. Objectum enim fidei est veritas prima, sicut dictum est. Sed prima veritas est aliquid incomplexum. Ergo objectum fidei non est aliquid complexum.

[II-II.q.1.a.2.arg.2] 2. Præterea, expositio fidei in symbolo continetur. Sed in symbolo non ponuntur enuntiabilia, sed res: non enim dicitur ibi quod Deus sit omnipotens, sed: « Credo in Deum omnipotentem. » Ergo objectum fidei non est enuntiabile, sed res.

[II-II.q.1.a.2.arg.3] 3. Præterea, fidei succedit visio, secundum illud I ad Corinth., xiii, 42: Videmus nunc per speculum in ænigmate, tunc autem facie ad faciem. Sed visio patriæ est de incomplexo, cum sit ipsius divinæ essentiæ. Ergo etiam fides viæ.

[II-II.q.1.a.2.sc] Sed contra, fides est media inter scientiam et opinionem. Medium autem et extrema sunt ejusdem generis. Cum ergo scientia et opinio sint circa enuntiabilia, videtur quod similiter fides sit circa enuntibilia; et ita objectum fidei, cum sit circa enuntiabilia, est aliquid complexum.

[II-II.q.1.a.2.co] Respondeo dicendum, quod cognita sunt in cognoscente secundum modum cognoscentis. Est autem modus proprius humani intellectus ut in componendo et dividendo veritatem cognoscat, sicut in I dictum est. Et ideo ea quæ sunt secundum se simplicia, Dei esse fidei totale objectum formale, et revelationem nihil aliud esse quam conditionem sine qua non. Juenin et allii hanc revelationem pro fidei objecto formali quo habent. — Manichæus et Abælardus, fidem cum scientia confundentes, nil credendum volebant nisi quod ratio naturalis demonstrat. Hic agitur de objecto materiali. Porro, si consideretur objectum materiale fidei ex parte credentis, et complexum et incomplexum est. Complexum est integra una propositio cui credimus, v. g.: « Christus mortuus est pro omnibus; » et hoc est objectum immediatum fidei. Incomplexum est extremum propositionis creditæ: « Christus, mortuus; et hoc est objectum mediatum fidei, quia non sunt nec esse possunt objectum tale nisi reperiantur in aliqua propositione revelata. Intellectus etenim noster voci solitariæ non assentitur. Unde melius forsitan diceretur nullum incomplexum esse objectum fidei praecise loquendo. intellectus humanus cognoscit secundum quamdam complexionem; sicut e converso intellectus divinus incomplexe cognoscit ea quæ sunt secundum se complexa. Sic ergo objectum fidei dupliciter considerari potest: uno modo ex parte ipsius rei creditæ; et sic objectum fidei est aliquid incomplexum, scilicet res ipsa de qua fides habetur. Alio modo ex parte credentis; et secundum hoc objectum fidei est aliquid complexum per modum enuntiabilis. Et ideo utrumque vere opinatum fuit apud antiquos, et secundum aliquid utrumque est verum.

[II-II.q.1.a.2.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod ratio illa procedit de objecto fidei ex parte ipsius rei creditæ.

[II-II.q.1.a.2.ad.2] Ad secundum dicendum, quod in symbolo tanguntur ea de quibus est fides, inquantum ad ea terminatur actus credentis, ut ex ipso modo loquendi apparet. Actus autem credentis non terminatur ad enuntiabile, sed ad rem. Non enim formamus enuntiabilia, nisi ut per ea de rebus cognitionem habeamus, sicut in scientia, ita et in fide.

[II-II.q.1.a.2.ad.3] Ad tertium dicendum, quod visio patriæ erit veritatis primæ, secundum quod in se est, secundum illud I Joan., Ⅲ: Cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est; et ideo visio illa erit non per modum enuntiabilis, sed per modum simplicis intelligentiæ. Sed per fidem non apprehendimus veritatem primam sicut in se est; unde non est similis ratio.

[II-II.q.1.a.3.arg.1] Ad tertium sic proceditur. 1. Videtur quod fidei possit subesse falsum. Fides enim condividitur spei et charitati. Sed spei potest aliquid subesse falsum; multi enim sperant se habituros vitam æternam, quam non habebunt; similiter etiam et charitati; multi enim diliguntur tanquam boni, qui tamen In Parm. erronee: «complexum: » — In edit.: Scimus quoniam. — In edit.: Vidit, et gavisus est. — Al: « lucem, luciferum. » Hic, cum S. Thomas inquirit de objecto fidei boni non sunt. Ergo et fidei potest aliquid subesse falsum.

[II-II.q.1.a.3.arg.2] 2. Præterea, Abraham credidit Christum nasciturum, secundum illud Joan., Ⅷ, 56: Abraham, pater vester, exultavit ut videret diem meum. Sed post tempus Abraham Deus poterat non incarnari; sola enim sua voluntate carnem acceptit; et ita esset falsum quod Abraham de Christo credidit. Ergo fidei potest subesse falsum.

[II-II.q.1.a.3.arg.3] 3. Præterea, fides antiquorum fuit quod Christus esset nasciturus; et hæc fides duravit in multis usque ad prædicationem Evangelii. Sed Christo jam nato, antequam prædicare inciperet, falsum erat Christum nasciturum. Ergo fidei potest subesse falsum.

[II-II.q.1.a.3.arg.4] 4. Præterea, unum de pertinentibus ad fidem est ut aliquis credat sub sacramento altaris verum corpus Christi contineri. Potest autem contingere, quando non recte consecratur, quod non est ibi verum corpus Christi, sed solum panis. Ergo fidei potest subesse falsum.

[II-II.q.1.a.3.sc] Sed contra, nulla virtus perficiens intellectum se habet ad falsum, secundum quod est malum intellectus, ut patet per Philosophum, in VI Ethic., cap. Ⅱ. Sed fides est quædam virtus perficiens intellectum, ut infra patebit. Ergo ei non potest subesse falsum.

[II-II.q.1.a.3.co] Respondeo dicendum, quod nihil subest alicui potentiæ, vel habitui, aut etiam actui, nisi mediante ratione formali objecti; sicut color videri non potest nisi per lumen, et conclusio sciri non potest nisi per medium demonstrationis. Dictum est autem, quod ratio formalis objecti fidei est veritas prima, unde nihil potest cadere sub fide, nisi in quantum stat sub veritate prima, sub qua nullum falsum stare potest, sicut nec « non ens » sub ente, nec malum sub bonitate. Unde relinquitur quod fidei non potest subesse aliquod falsum.

[II-II.q.1.a.3.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod quia verum est bonum intellectus, non autem est bonum appetitivæ virtutis; ideo omnes virtutes quae perficiunt intellectum, excludunt totaliter falsum; quia de ratione virtutis est quod se habeat solum ad bonum. Virtutes autem perficientes partem appetitivam non excludunt totaliter falsum; potest an sit res, vel propositio, incomplexum vel complexum, de objecto materiali loquitur, siquidem Deus, qui certo est fidei objectum formale, est etiam certo quid incomplexum. enim aliquis secundum justitiam aut temperantiam agere, habens aliquam falsam opinionem de eo circa quod agit. Et ita, cum fides perficiat intellectum, spes autem et charitas appetitivam partem, non est similis ratio de eis. Et tamen neque etiam spei subest falsum: non enim aliquis sperat se habiturum vitam aternam secundum propriam potestatem, hoc enim esset præsumptionis, sed secundum auxilium gratiae; in qua si perseveravit omnino infallibiliter vitam aternam consequetur. Similiter etiam ad charitatem pertinet diligere Deum, in quocumque fuerit; unde non refert ad charitatem utrum in isto sit Deus, qui propter Deum diligitur.

[II-II.q.1.a.3.ad.2] Ad secundum dicendum, quod « Deum non incarnari » secundum se consideratum fuit possibile etiam post tempus Abrahæ; sed secundum quod cadit sub præscientia divina, habet quamdam necessitatem infallibilitatis, ut in I dictum est, et hoc modo cadit sub fide. Unde prout cadit sub fide, non potest esse falsum.

[II-II.q.1.a.3.ad.3] Ad tertium dicendum, quod hoc ad fidem credentis pertinebat post Christi nativitatem quod crederet eum quandoque nasci. Sed illa determinatio temporis, in qua decipiebatur, non erat ex fide, sed ex conjectura humana. Possibile est enim ex conjectura humana hominem fidelem falsum aliquid estimare; sed quod ex fide falsum aestimet, hoc est impossibile.

[II-II.q.1.a.3.ad.4] Ad quartum dicendum, quod fides credentis non refertur ad has species panis, vel illas, sed ad hoc quod verum corpus Christi sit sub specibus panis sensibilis, quando recte fuerit consecratum. Unde si non sit recte consecratum, fidei non suberit propter hoc falsum.

[II-II.q.1.a.4.arg.1] Ad quartum sic proceditur. 1. Videtur quod objectum fidei sit aliquid visum. Dicit enim Dominus Thomæ, Joan., xx, 29: Quia vidisti me, credidisti. Ergo et de eodem est visio et fides.

[II-II.q.1.a.4.arg.2] 2. Præterea, Apostolus, I ad Cor., xiii, 12, dicit: Videmus nunc per speculum in xnigmate; et loquitur de cognitione fidei. Ergo id quod creditur, videtur.

[II-II.q.1.a.4.arg.3] 3. Præterea, fides est quoddam spirituale lumen. Sed quolibet lumine aliquid videtur. Ergo fides est de rebus visis.

[II-II.q.1.a.4.arg.4] 4. Præterea, « quilibet sensus visus nominatur, » ut Augustinus dicit in lib. De verbis Domini, serm. cxii, cap. vi, col. 646, In edit.: « et. » — In edit. omittitur: « et. » — In edit.: « sub. » Colligitur ex §7: « Cum proprie ad oculos pertineat visus, ipsum videre per omnes quinque sensus solemus appellare, etc. » Sensus propositionis hujus: « Utrum fidei possit subesse falsum, » duplex est; nam intelligi potest ex parte Dei revelantis, et ex parte credentis. Quod Priscillianistæ dixerint Deum posse mentiri et etiam de facto aliquando mentiri, non mirum, siquidem mendacium juxta Priscillianistas erat licitum. Sed omnino stupendum est quosdam ex Catholicis tenuisse Deum posse mentiri de potentia absoluta. Scimus potentiam absolutam Dei illam esse de qua nunquam usus est, nec utitur, nec utetur. Non intelligimus tamen quomodo etiam de illa potentia Deus veritas prima et essentialis mentiri posset; et ideo ex parte Dei revelantis fidei falsum nullo modo subesse potest. Nec ex parte credentis fidei veræ, sed fidei humanæ, vel opinioni, vel scientiæ, vel suspicioni falsum subest.

[II-II.q.1.a.4.sc] Sed contra est quod Apostolus dicit ad Hebr., xi, 4, quod fides est argumentum non apparentium.

[II-II.q.1.a.4.co] Respondeo dicendum, quod fides importat assensum intellectus ad id quod creditur. Assentit autem intellectus alicui dupliciter: uno modo quia ad hoc movetur ab ipso objecto, quod est vel per seipsum cognitum, sicut patet in principiis primis, quorum est intellectus; vel est per aliud cognitum, sicut patet de conclusionibus, quarum est scientia. Alio modo intellectus assentit alicui, non quia sufficienter moveatur ab objecto proprio, sed per quamdam electionem voluntarie declinans in unam partem magis quam in aliam; et si quidem hoc sit cum dubitatione et formidine alterius partis, erit opinio; si autem sit cum certitudine absque tali formidine, erit fides. Illa autem videri dicuntur quae per seipsa movent intellectum nostrum vel sensum ad sui cognitionem. Unde manifestum est quod nec fides nec opinio potest esse de visis aut secundum sensum, aut secundum intellectum.

[II-II.q.1.a.4.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod Thomas aliud vidit, et aliud credidit: hominem vidit, et Deum credens confessus est, cum dixit: Dominus meus et Deus meus.

[II-II.q.1.a.4.ad.2] Ad secundum dicendum, quod ea quae subsunt fidei, dupliciter considerari possunt: uno modo in speciali; et sic non possunt esse simul visa et credita, sicut dictum est; alio modo in generali, scilicet sub communi ratione credibilis; et sic sunt visa ab eo qui credit. Non enim crederet, nisi videret ea esse credenda vel propter eviden-tiam signorum, vel propter aliquid hujus-modi.

[II-II.q.1.a.4.ad.3] Ad tertium dicendum, quod lumen fidei facit videre esse quae creduntur. Sicut enim per alios habitus virtutum homo videt illud quod est sibi conveniens secundum habitum illum, ita etiam per habitum fidei inclinatur mens hominis ad assentiendum his quae conveniunt rectæ fidei, et non aliis.

[II-II.q.1.a.4.ad.4] Ad quartum dicendum, quod auditus est 1 «Est» in edit. deest. — 2 In Parm. : «ipsis.» — 3 Ita cod. et recte; nam fides est de obscuris, et facit videre ea obscura «esse,» quamvis remaneat obscuritas. In edit. : «videre ea quae.» — 4 Ita editi omnes. Cod. Alcan. et Camer. : «videre esse quae verborum significantium ea quæ sunt fidei, non autem est ipsarum rerum de quibus est fides; et sic non oportet ut hujusmodi res sint visæ.

[II-II.q.1.a.5.arg.1] Ad quintum sic proceditur. 1. Videtur quod ea quæ sunt fidei possint esse scita. Ea enim quae non sciuntur videntur esse ignorata: quia ignorantia scientiæ opponitur. Sed quæ sunt fidei non sunt ignorata: horum enim ignorantia ad infidelitatem pertinet, secundum illud I ad Tim., 1, 13: Ignorans feci in incredulitate mea. Ergo ea quæ sunt fidei possunt esse scita.

[II-II.q.1.a.5.arg.2] 2. Præterea, scientia per rationes acquiritur. Sed ad ea quæ sunt fidei a sacris auctoribus rationes inducuntur. Ergo ea quæ sunt fidei possunt esse scita.

[II-II.q.1.a.5.arg.3] 3. Præterea, ea quæ demonstrative probantur sunt scita, quia « demonstratio est syllogismus faciens scire.» Sed quædam quae in fide continentur sunt demonstrative probata a philosophis, sicut Deum esse, et Deum esse unum, et alia hujusmodi. Ergo ea quæ sunt fidei possunt esse scita.

[II-II.q.1.a.5.arg.4] 4. Præterea, opinio plus distat a scientia quam fides; cum fides dicatur esse media inter opinionem et scientiam. Sed opinio et scientia possunt esse aliquo modo de eodem, ut dicitur in I Poster., text. ult. Ergo etiam fides et scientia.

[II-II.q.1.a.5.sc] Sed contra est quod Gregorius dicit, Hom. xxvi in Evangel., § 8, col. 1202, t. 2, quod « apparentia non habent fidem, » sed agnitionem. Ea ergo de quibus est fides agnitionem habent. Ergo de eis quæ sunt scita, non potest esse fides.

[II-II.q.1.a.5.co] Respondeo dicendum, quod omnis scientia habetur per aliqua principia per se nota, et per consequens visa; et ideo oportet quae-cumque sunt scita, aliquo modo esse visa. Non autem est possibile quod idem ab eo- dem sit visum et creditum, sicut supra dictum est. Unde etiam impossibile est quod ab eodem idem scit scitum et creditum. Potest tamen contingere ut id quod est visum vel scitum ab uno, sit creditum ab alio. Etenim quae de Trinitate credimus, nos visuros speramus, secundum illud I ad Corinth., xiii, 12: Videmus nunc per speculum in anig-mate, tunc autem facie ad faciem; quam quidem visionem jam angeli habent; unde quod nos credimus, illi vident. Et sic similiiter potest contingere ut id quod est visum vel scitum ab uno homine, etiam in statu viæ, sit ab alio creditum, qui hoc demonstrative non novit. Id tamen quod communiter omnibus proponitur hominibus ut credendum, est communiter non scitum; et ista sunt quae simpliciter fidei subsunt. Et ideo fides et scientia non sunt de eodem.

[II-II.q.1.a.5.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod infideles eorum quae sunt fidei ignorantiam habent, quia nec vident aut sciunt ea in seipsis, nec cognoscunt ea esse credibilia. Sed per hunc modum fideles habent eorum notitiam, non quasi demonstrative, sed inquantum per lumen fidei videntur esse credenda, ut dictum est.

[II-II.q.1.a.5.ad.2] Ad secundum dicendum, quod rationes quae inducuntur a sanctis ad probandum ea quae sunt fidei, non sunt demonstrative, sed persuasiones quædam manifestantes non esse impossibile quod in fide proponitur; vel procedunt ex principiis fidei, scilicet ex auctoritatibus sacræ Scripturæ, sicut dicit Dionysius, De div. nom., cap. ii, § 2, col. 639, t. 4. Ex his autem principiis ita probatur aliquid apud fideles, sicut etiam ex principiis naturaliter notis probatur aliquid apud omnes. Unde etiam theologia scientia est, ut in principio operis dictum est.

[II-II.q.1.a.5.ad.3] Ad tertium dicendum, quod ea quae demonstrative probari possunt, inter credenda numerantur, non quia de ipsis simpliciter sit fides apud omnes, sed quia præexiguntur ad ea quae sunt fidei, et oportet ea saltem per fidem præsupponi ab his qui eorum demonstrationem non habent.

[II-II.q.1.a.5.ad.4] Ad quartum dicendum, quod, sicut Philosophus ibidem dicit, « a diversis hominibus de eodem omnino potest haberi scientia et opinio, » sicut et nunc dictum est, de scientia et fide; sed ab uno et eodem potest quidem haberi fides et scientia de eodem secundum quid, scilicet subjecto, sed non secundum idem; potest enim esse quod de una et eadem re aliquis aliquid sciat, et aliquid aliud opinetur; et similiter de Deo potest aliquis demonstrative scire quod sit unus, et credere quod sit trinus. Sed de eodem secundum idem non potest esse simul in uno homine scientia nec cum opinione, nec cum fide; alia tamen et alia ratione. Scientia enim cum opinione simul esse non potest simpliciter de eodem, quia de ratione scientia est quod id quod scitur existimetur esse impossibile aliter se habere, de ratione autem opinionis est quod id quod est opinatum, existimetur possibile aliter se habere. Sed id quod fide tenetur, propter fidei certitudinem existimatur etiam impossibile aliter se habere. Sed ea ratione non potest simul idem et secundum idem esse scitum et creditum, quia « scitum » est visum, et « creditum » est non visum, ut dictum est.

[II-II.q.1.a.6.arg.1] Ad sextum sic proceditur. 1. Videtur quod credibilia non sint per certos articulos distinguenda. Eorum enim omnium quae in sacra Scriptura continentur, est fides habenda. Sed illa non possunt reduci ad aliquem certum numerum propter sui multitudinem. Ergo superfluum videtur articulos fidei distinguere.

[II-II.q.1.a.6.arg.2] 2. Præterea, materialis distinctio, cum in infinitum fieri possit, est ab arte prætermittenda. Sed formalis ratio objecti credibilis est una et indivisibilis, ut supra dictum est, scilicet veritas prima; et sic secundum rationem formalem credibilia distinguui non possunt. Ergo prætermittenda est credibilium materialis distinctio per articulos.

[II-II.q.1.a.6.arg.3] 3. Præterea, sicut a quibusdam dicitur, « articulus est indivisibilis veritas de Deo, arctans nos ad credendum. » Sed credere est voluntarium; quia, sicut Augustinus dicit Tract. xxvi in Joan., § 2, col. 1607, t. 3, « nullus credit nisi volens. » Ergo videtur quod inconvenienter distinguantur credibilia per articulos.

[II-II.q.1.a.6.sc] Sed contra est quod Isidorus dicit : « Articulus est perceptio divinæ veritatis tendens in ipsam. » Sed perceptio divinæ veritatis competit nobis secundum distinctionem quamdam; quae enim in Deo unum sunt, in nostro intellectu multiplicantur. Ergo credibilia debent per articulos distinguui.

[II-II.q.1.a.6.co] Respondeo dicendum, quod nomem articuli ex græco videtur esse derivatum. Arthron enim in græco, quod in latino « articulus » dicitur, significat quamdam coaptationem aliquarum partium distinctarum; et ideo particulæ corporis sibi invicem coaptatæ opinio, et in diversis intellectibus respectu ejusdem objecti, et in eodem intellectu temporibus diversis, tamen in eodem intellectu respectu ejusdem objecti, et secundum idem non possunt esse simul actus opinandi et actus credendi, quia de ratione actus credendi est assentire veritati creditæ sine alterius partis formidine. Quia, sicut dicit Bern., V De consid., cap. vi : « Fides ambiguum non habet, aut si habet, fides non est. » Unde credens ita determinate assentit veritati creditæ quod tenet hoc impossibile aliter se habere per primam comparisonem ad primam veritatem cui innititur. De dicuntur membrorum articuli, et similiter in grammatica apud Græcos dicuntur « articuli » quædam partes orationis coaptatæ aliis dictionibus ad exprimendum earum genus, numerum vel casum; et similiter in rhetorica « articuli » dicuntur quædam partium coaptationes. Dicit enim Tullius in IV Rhetoricæ, ad Heren., aliquant. ante med., quod « articulus dicitur, cum singula verba intervallis distinguuntur cæsa oratione, hoc modo : acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti. » Unde et credibilia fidei christianæ dicuntur per articulos distinguui, inquantum in quasdam partes dividuntur, habentés aliquam coaptationem ad invicem. Est autem objectum fidei aliquid non visum circa divina, ut supra dictum est. Et ideo ubi occurrit aliquid speciali ratione non visum, ibi est specialis articulus; ubi autem multa secundum eamdem rationem sunt cognita vel incognita, ibi non sunt articuli distinguendi; sicut aliam difficultatem habet ad videndum quod Deus sit passus, et aliam, quod mortuus resurrexerit; et ideo distinguitur articulus resurrectionis ab articulo passionis. Sed quod sit passus, mortuus et sepultus, unam et eamdem difficultatem habent, ita quod, uno suscepto, non est difficile alia suscipere; et propter hoc omnia hæc pertinent ad unum articulum.

[II-II.q.1.a.6.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod aliqua sunt credibilia, de quibus est fides secundum se; aliqua vero sunt credibilia, de quibus non est fides secundum se, sed solum in ordine ad alia; sicut etiam in scientiis quædam proponuntur ut per se intenta, et quædam ad manifestationem aliorum. Quia vero fides principaliter est de his quæ videnda speramus in patria, secundum illud Hebr., xi, 4 : Fides est substantia sperandarum rerum, ideo per se ad fidem pertinent illa quæ directe nos ordinant ad vitam aternam; sicut sunt tres personæ omnipo-ratione autem opinionis est quod ille qui opinatur rei opinatæ assentiat cum alterius partis formidine, ut superius ostensum est; non est autem possibile quod idem intellectus eidem veritati assentiat cum formidine et sine formidine simul. « Credere non potest nisi volens. » — Non occurrit in Operibus Isidori. — « Nicolaï : « græce. » Ita codices, et editi omnes. An « ad credendum? » conjectura est Nicolaï Ita Nicolaï et edit. Patav. 1712; al. « in aliis scientiis. » tentis Dei, mysterium incarnationis Christi, et alia hujusmodi; et secundum ista distinguuntur articuli fidei. Quædam vero proponuntur in sacra Scriptura ut credenda, non quasi principaliter intenta, sed ad prædictorum manifestationem; sicut quod Abraham habuit duos filios, quod ad tactum ossium Elisæi suscitatus est mortuus, et alia hujusmodi, quæ narrantur in sacra Scriptura in ordine ad manifestationem divinæ majestatis vel incarnationis Christi; et secundum talia non oportet articulos distinguere.

[II-II.q.1.a.6.ad.2] Ad secundum dicendum, quod ratio formalis objecti fidei potest accipi dupliciter: uno modo ex parte ipsius rei creditae; et sic ratio formalis omnium credibilium est una, scilicet veritas prima; et ex hac parte articuli non distinguuntur. Alio modo potest accipi ratio formalis credibilium ex parte nostra; et sic ratio formalis credibilis est ut sit non visum; et ex hac parte articuli fidei distinguuntur, ut visum est.

[II-II.q.1.a.6.ad.3] Ad tertium dicendum, quod illa definitio datur de articulo magis secundum quam-dam etymologiam nominis, prout habet derivationem latinam, quam secundum ejus veram significationem, prout a græco derivatur; unde non est magni ponderis. Potest tamen et sic dici, quod licet ad credendum necessitate coactionis nullus arctetur, cum credere sit voluntarium, arctatur tamen necessitate finis, quia credere oportet accedentem ad Deum; et sine fide impossibile est placere Deo, ut Apostolus dicit, Hebr., xi, 6.

[II-II.q.1.a.7.arg.1] Ad septimum sic proceditur. 1. Videtur quod articuli fidei non creverint secundum temporum successionem. Quia, ut Apostolus Edit. : « nostri » Desumptum est autem ex Origenis Comm. in VIII Roman., v. 23, lib. VII, col. 4145, t. 4. Expresse legitur in D. Gregorio : « Per incrementa temporum crevit scientia spiritualium Patrum. » Cætera quidem, etsi colligantur ex eadem homilia, non autem iisdem verbis. Sed dicit ad Hebr., xi, 4, fides est substantia sperandarum rerum*. Sed omni tempore sunt eadem speranda. Ergo omni tempore sunt eadem credenda.

[II-II.q.1.a.7.arg.2] 2. Præterea, in scientiis humanitus ordinatis per successionem temporum augmentum factum est propter defectum cognitionis in primis qui scientias invenerunt, ut patet per Philosophum in II Metaph., text. 1 et 2. Sed doctrina fidei non est inventa humanitus, sed tradita a Deo : Dei enim donum est, ut dicitur Ephes., ii, 8. Cum ergo in Deum nullus defectus scientiae cadat, videtur quod a principio cognitio credibilium fuerit perfecta, et quod non creverit secundum successionem temporum.

[II-II.q.1.a.7.arg.3] 3. Præterea, operatio gratiae non minus ordinate procedit quam operatio naturæ. Sed natura semper initium sumit a perfectis, ut Boetius dicit in lib. III De consolatione, prosa x, t. 4. Ergo etiam videtur quod operatio gratiae a perfectis initium sumpserit; ita quod illi qui primo tradiderunt fidem, perfectissime eam cognoverint.

[II-II.q.1.a.7.arg.4] 4. Præterea, sicut per Apostolos ad nos fides Christi pervenit, ita etiam in Veteri Testamento per priores patres ad posteriores devenit cognitio fidei, secundum illud Deut., xxxii, 7 : Interroga patrem tuum, et annuntiabit tibi. Sed apostoli plenissime fuerunt instructi de mysteriis; acceperunt enim « sicut tempore prius, ita et cæteris abundantius, » ut dicit Glossa, super illud Rom., viii, 23, Nos ipsi primitias spiritus habentes. Ergo videtur quod cognitio credibilium non creverit per temporum successionem.

[II-II.q.1.a.7.sc] Sed contra est quod Gregorius dicit, Hom. xvi in Ezech., § 12, col. 980, t. 2 : « Per incrementa temporum crevit scientia spiritualium patrum; et quanto viciniores adventui Salvatoris fuerunt, tanto sacramenta salutis plenius perceperunt. »

[II-II.q.1.a.7.co] Respondeo dicendum, quod ita se habent in doctrina fidei articuli fidei, sicut principia per se nota in doctrina quæ per rationem naturalem haberetur; in quibus principiiis ordo quidam invenitur, ut quædam in aliis implicite contineantur; sicut omnia prin- Hugo de S. Victore : « Ut ait etiam sanctus Gregorius, secundum incrementa temporum, crevit et scientia spiritualium Patrum; et quanto viciniores adventui Salvatoris exstiterunt, tanto mysterium salutis plenius perceperunt. » De sacrament., lib. I, part. x, c. vi, col. 337, t. 2. Al. : « habetur. » cipia reducuntur ad hoc sicut ad primum : « Impossibile est simul affirmare et negare, » ut patet per Philosophum in IV Metaph., text. 9 et seq. Et similiter omnes articuli implicite continentur in aliquibus primis credibilibus, scilicet ut credatur Deus esse, et providentiam habere circa hominum salutem, secundum illud ad Hebr., xi, 6 : Credere oportet accedentem ad Deum quia est, et quod * inquirentibus se remunerator sit. In esse enim divino includuntur omnia quæ credimus in Deo æternaliter existere, in quibus nostra beatitudo consistit; in fide autem providentiæ includuntur omnia quæ temporaliter a Deo dispensantur ad hominum salutem, quæ sunt via in beatitudinem; et per hunc etiam modum aliorum subsistentium articulorum quidam in aliis continentur; sicut in fide redemptionis humanæ implicite continentur et incarnatio Christi, et ejus passio, et omnia hujusmodi. Sic ergo dicendum est, quod quantum ad substantiam articulorum fidei, non est factum eorum augmentum per temporum successionem : quia quæcumque posteriores crediderunt, continebantur in fide præcedentium patrum, licet implicite. Sed quantum ad explicationem crevit numerus articulorum : quia quædam explicitite cognita sunt a posterioribus, quæ a prioribus non cognoscebantur explicite. Unde Dominus Moysi dicit, Exod., vi, 2 et 3 : Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob et nomen meum Adonai non indicavi eis; et David dicit, psal. cxviii, 100 : Super senes intellexi; et Apostolus dicit ad Ephes., Ⅲ, 5 : Aliis generationibus non est agnitum, mysterium Christi, sicut nunc revelatum est sanctis apostolis ejus et prophetis.

[II-II.q.1.a.7.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod semper fuerunt eadem speranda apud omnes; quia tamen ad hæc speranda homines non pervenerunt nisi per Christum, quanto a Christo fuerunt remotiores secundum tempus, tanto a consecutione sperandorum longinquiores. Unde Apostolus dicit ad Hebr., xi, 43 : Juxta fidem defuncti sunt omnes isti, non acceptis repromissionibus, sed a longe eas aspicientes. Quanto autem aliquid a longinquioribus videtur, tanto minus distincte videtur; et ideo bona speranda distinctius cognoverunt qui fuerunt adventui Christi vicini.

[II-II.q.1.a.7.ad.2] Ad secundum dicendum, quod profectus cognitionis dupliciter contingit : uno modo ex parte docentis, qui in cognitione proficit, sive unus, sive plures, per temporum successionem, et ista est ratio augmenti in scientiis per rationem humanitus inventis; alio modo ex parte addiscentis, sicut magister, qui novit totam artem, non statim a principio tradit eam discipulo, quia capere non posset, sed paulatim, condescendens ejus capacitati; et hac ratione profecerunt homines in cognitione fidei per temporum successionem. Unde Apostolus ad Galat., Ⅲ, comparat statum Veteris Testamenti pueritiæ.

[II-II.q.1.a.7.ad.3] Ad tertium dicendum, quod ad generationem naturalem duæ causæ præexiguntur, scilicet agens et materia. Secundum ergo ordinem causæ agentis naturaliter prius est quod est perfectius; et sic natura a perfectis sumit exordium, quia imperfecta non ducuntur ad perfectionem, nisi per aliqua perfecta præexistentia. Secundum vero ordinem causæ materialis prius est quod est imperfectius; et secundum hoc natura procedit ab imperfecto ad perfectum. In manifestatione autem fidei Deus est sicut agens, qui habet perfectam scientiam ab æterno; homo autem est sicut materia recipiens influxum Dei agentis; et ideo oportuit quod ab imperfectis ad perfectum procedet cognitio fidei in hominibus; et licet in hominibus quidam se habuerint per modum causæ agentis, quia fuerunt fidei doctores; tamen manifestatio spiritus datur talibus ad utilitatem communem, ut dicitur I ad Cor., xii; et ideo tantum dabatur patribus, qui erant institutores fidei, de cognitione fidei, quantum oportebat pro tempore illo populo tradi, vel nude, vel in figura.

[II-II.q.1.a.7.ad.4] Ad quartum dicendum, quod ultima consummatio gratiae facta est per Christum; unde et tempus ejus dicitur tempus plenitudinis, ad Galat., Ⅳ. Et ideo illi qui fuerunt propinquiores Christo, vel ante, sicut Joannes Baptista, vel post, sicut apostoli, plenius mysteria fidei cognoverunt. Quia et circa statum hominis hoc videmus, quod perfectio est in juventute, et tanto Sic omnes cod.; in edit. : « subsequentium. » — Sic. cod.; in edit. : « homines a Christo. » — In Parm. : « erant. » ´ Non de verbo ad verbum : tempus plenitudinis; sed bene : « plenitudo temporis. » habet homo perfectiorem statum vel ante, vel post, quanto est juventuti propinquior.

[II-II.q.1.a.8.arg.1] Ad octavum sic proceditur. 1. Videtur quod inconvenienter articuli fidei enumerentur. Ea enim quæ possunt ratione demonstrativa sciri, non pertinent ad fidem, ut apud omnes sint credibilia, sicut supra dictum est. Sed Deum esse unum potest esse scitum per demonstrationem; unde et Philosophus hoc, in XII Metaph., text. 52 et seq., probat, et multi alii philosophi ad hoc demonstrationes induxerunt. Ergo « Deum esse unum » non debet poni unus articulus fidei.

[II-II.q.1.a.8.arg.2] 2. Præterea, sicut de necessitate fidei est quod credamus Deum « omnipotentem, » ita etiam quod credamus eum « omnia scientem » et « omnibus providentem; » et circa utrumque horum aliqui erraverunt. Debuit ergo inter articulos fidei fieri mentio de sapientia et providentia divina, sicut et de omnipotentia.

[II-II.q.1.a.8.arg.3] 3. Præterea, eadem est notitia Patris et Filii, secundum illud Joan., xiv, 9 : Qui videt me, videt et Patrem. Ergo unus tantum articulus debet esse de Patre et Filio, et eadem ratione de Spiritu sancto.

[II-II.q.1.a.8.arg.4] 4. Præterea, persona Patris non est minor quam Filii et Spiritus sancti. Sed plures articuli ponuntur circa personam Spiritus sancti, et similiter circa personam Filii. Ergo plures articuli debent poni circa personam Patris.

[II-II.q.1.a.8.arg.5] 5. Præterea, sicuti personæ Patris et per- sonæ Spiritus sancti aliquid appropriatur, ita et personæ Filii secundum divinitatem. Sed in articulis fidei ponitur aliquod opus appropriatum Patri, scilicet opus creationis; et similiter aliquod opus appropriatum Spiritui sancto, scilicet quod « locutus est per prophetas. » Ergo etiam inter articulos fidei debet aliquod opus appropriarii Filio secundum divinitatem.

[II-II.q.1.a.8.arg.6] 6. Præterea, sacramentum Eucharistiæ habet specialem difficultatem præ multis articulis. Ergo de ea debuit poni specialis articulus. Non videtur ergo quod articulus sufficienter enumerentur. Sed in contrarium est auctoritas Ecclesiæ sic enumerantis.

[II-II.q.1.a.8.co] Respondeo dicendum, quod, sicut dictum est, illa per se pertinent ad fidem quorum visione in vita æterna perfruemur, et per quæ ducemur in vitam æternam. Duo autem nobis videnda proponentur : scilicet occultum divinitatis, cujus visio nos beatos facit; et mysterium humanitatis Christi, per quem in gloriam filiorum Dei accessum habemus, ut dicitur ad Rom., v, 2. Unde dicitur Joan., xvii, 3 : Hæc est vita æterna ut cognoscant te Deum verum, et quem misisti Jesum Christum. Et ideo prima distinctio credibilium est quod quædam pertinent ad majestatem divinitatis, quædam vero pertinent ad mysterium humanitatis Christi, quod est pietatis sacramentum, ut dicitur I ad Tim., Ⅲ, 46. Circa majestatem autem divinitatis tria nobis credenda proponuntur : primo qui dem unitas divinitatis, et ad hoc pertinet primus articulus; secundo trinitas personarum, et de hoc sunt tres articulus secundum tres personas; tertio vero proponuntur nobis opera divinitatis propria, quorum primum pertinet ad esse naturæ, et sic proponitur nobis articulus creationis; secundum vero pertinet ad esse gratiae, et sic proponuntur nobis sub uno articulo omnia pertinentia ad sanctificationem humanam; tertium vero pertinet ad esse gloriæ, et sic proponitur nobis alius articulus de resurrec- Sic. cod.; in Parm. satis inepte : « homines; » non enim supra dixit ratione demonstrative scibilia non pertinere ad fidem apud « homines, » sed bene dixit ea non pertinere ad fidem apud « omnes. » Sic cod.; in edit. : « de eo. » Sic cod.; in edit. : « ducimur ad. » Sic cod. et melius; in edit. : « proponuntur. » Aliquo sensu sustineri potest quoad certos articulos, doctrinæ apostolicæ accidentales, fidem esse auctam. Nam hodie sunt aliqua tanquam de fide credenda, quæ non fuerunt credita semper; v. g. : S. Dominicum, S. Franciscum, et alias sanctorum catalogo adscriptos mortuos esse in gratia. Hoc tamen implicite continetur in potestate Ecclesiæ pro canonisatione sanctorum. tione carnis et de vita æterna. Et ita sunt septem articuli ad divinitatem pertinentes. Similiter etiam circa humanitatem Christi ponuntur septem articuli, quorum primus est de incarnatione, sive de conceptione Christi; secundus de nativitate ejus ex Virgine; tertius de passione ejus, et morte, et sepultura; quartus est de descensu ad inferos; quintus est de resurrectione; sextus de ascensione; septimus de adventu ad judicium; et sic in universum sunt quatuordecim. Quidam tamen distinguunt duodecim articulos fidei: sex pertinentes ad divinitatem, et sex pertinentes ad humanitatem; tres enim articulos trium personarum comprehendunt sub uno; quia eadem est cognitio trium personarum. Articulum vero de opere glorificationis distinguunt in duos, scilicet resurrectionem carnis et gloriam animæ. Similiter articulum conceptionis et nativita-tis conjungunt in unum.

[II-II.q.1.a.8.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod multa per fidem tenemus de Deo, quæ naturali ratione investigare philosophi non potuerunt; puta circa providentiam ejus et omnipotentiam, et quod ipse solus sit colendus; quæ omnia continentur sub articulo unitatis Dei.

[II-II.q.1.a.8.ad.2] Ad secundum dicendum, quod ipsum no-men divinitatis importat provisionem quam-dam, ut in I dictum est. Potentia autem in habentibus intellectum non operatur nisi secundum voluntatem et cognitionem. Et ideo omnipotentia Dei includit quodammodo omnium scientiam et providentiam. Non enim posset omnia quæ vellet in istis inferioribus agere, nisi ea cognosceret, et eorum providentiam haberet.

[II-II.q.1.a.8.ad.3] Ad tertium dicendum, quod Patris, et Filii, et Spiritus sancti est una cognitio quantum ad unitatem essentia, quæ pertinet ad primum articulum; quantum vero ad distinctionem personarum, quæ est per relationes originis, quodammodo in cognitione Patris includitur cognitio Filii; non enim esset Pater, si Filium non haberet, quorum nexus est Spiritus sanctus. Et quan- Hujus vocis « symbolum » etymologia non una. — Collationem significat ad pastum animarum, ad instar collationum pecuniæ vel cibi, vel potus ad convivium apud veteres: sic Rufinus, S. Isidorus, Rabanus Maurus, S. Eucherius Lugdunensis, Innocentius III et alii. Sed, ut probat Gerardus Vossius, veteres collationem vocabant symbolam, non symbolum. — Proprie symbolum tum ad hoc bene moti sunt qui posuerunt unum articulum trium personarum. Sed quia circa singulas personas sunt aliqua attendenda, circa quæ contingit esse errorem; quantum ad hoc de tribus personis possunt poni tres articuli. Arius enim credidit Patrem « omnipotentem » et « æternum; » sed non credidit Filium « coæqualem et consubstantialem Patri; » et ideo necessarium fuit apponere articulum de persona Filii, ad hoc determinandum. Et eadem ratione contra Macedonium necesse fuit ponere articulum tertium de persona Spiritus sancti. Et similiter etiam conceptio Christi, et nativitas, et etiam resurrection, et vita æterna, secundum unam rationem possunt comprehendi sub uno articulo, inquantum ad unum ordinantur; et secundum aliam rationem possunt distingui, inquantum seorsum habent speciales difficultates.

[II-II.q.1.a.8.ad.4] Ad quartum dicendum, quod Filio et Spiritui sancto convenit mitti ad sanctificandum creaturam; circa quod plurima credenda occurrunt; et ideo circa personam Filii et Spiritus sancti plures articuli multiplicantur, quam circa personam Patris, quæ nunquam mittitur, ut in I dictum est.

[II-II.q.1.a.8.ad.5] Ad quintum dicendum, quod sanctificatio creaturæ per gratiam, et consummatio per gloriam fit etiam per donum charitatis, quod appropriatur Spiritui sancto, et per donum sapientiae, quod appropriatur Filio; et ideo utrumque opus pertinet ad Filium et ad Spiritum sanctum per appropriationem secundum rationes diversas.

[II-II.q.1.a.8.ad.6] Ad sextum dicendum, quod in sacramento Eucharistiae duo possunt considerari: unum scilicet quod sacramentum est; et hoc habet eamdem rationem cum aliis effectibus gratiae sanctificantis; aliud est quod miraculose ibi corpus Christi continetur; et sic concluditur sub omnipotentia, sicut et omnia alia miracula, quæ omnipotentiæ attribuuntur.

[II-II.q.1.a.9.arg.1] Ad nonum sic proceditur. 4. Videtur quod inconvenienter articuli fidei in symbolo ponantur. Sacra enim Scriptura est regula fidei, cui nec addere, nec subtrahere licet; dicitur enim Deut., iv, 2: Non addetis ad verbum quod vobis loquor, nec auferetis ex eo. Ergo illicitum fuit aliquod symbolum constituere, quasi regulam fidei, post sacram Scripturam editam.

[II-II.q.1.a.9.arg.2] 2. Præterea, sicut Apostolus dicit ad Ephes., iv, 5, una est fides. Sed symbolum apostolorum? Dubitant Calvinus, Chamierus, Erasmus; Gerardus Vossius et Basnagius negant; theologi pro certo habent illud ab apostolis non scripto, sed ore, fidelium memoriae fuisse traditum, ut Rufinus, S. Hieronymus, et S. Petrus Chrysologus testantur. De tempore vero prolationis non satis concordant auctores: Baronius annum post passionem decimum; sed Rufinus, cui doctiores adhærent, ipsum passionis annum assignat. Nil dico de figmentis hæreticorum asserentium symbolum apostolorum editum fuisse sive ab Ecclesia romana, quarto vel quinto sæculo, sive ab iis ipsis qui Canones apostolorum conscripserunt. Plurimæ sunt et variæ symboli apostolorum editiones, vulgaris scilicet, romana, orientalis et aquileiensis. — Dividitur symbolum vel in duodecim, vel in quatuordecim articulos. An singuli apostoli singulas sententias ediderint? incertum. Hanc nihilominus sententiam, quam S. Bonaventura et alii amplexi sunt, S. Leo insinuare videtur. 1 Ita codd.; edit. quidam, « antiquorum Patrum. » Symbolum nicænum his verbis exprimitur in Actis ipsius concilii a Binio collectis, lib. II, in fin. : « Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium factorem. Et in unum Dominum nostrum Jesum Christum, Filium Dei, de Patre natum, unigenitum, id est de substantia Patris; Deum de Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum, non factum, Omoussion Patri, hoc est ejusdem cum Patre substantiæ, per quem omnia facta sunt, quæ in cælis et quæ in terra. » Qui propter nos, et propter nostram salutem descendit, et incarnatus est, homo factus, passus est, et resurrexit tertia die. Et ascendit in cælos, inde venturus judicare vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum. » Eos autem qui dicunt: erat aliquando quando non erat, et antequam nasceretur non erat, et quia ex eis quæ non sunt factus est, aut ex alia substantia vel essentia dicunt vel creatum, vel convertibilem, vel mutabilem Filium Dei, anathematizat catholica et apostolica Ecclesia. » Symbolum constantinopolitanum est ipsummet quod legimus in missa, paucis mutatis quæ rei est professio fidei. Ergo inconvenienter traditur multiplex symbolum.

[II-II.q.1.a.9.arg.3] 3. Præterea, confessio fidei, quæ in symbolo continetur, pertinet ad omnes fideles. Sed non omnibus fidelibus convenit credere in Deum, sed solum illis qui habent fidem formatam. Ergo inconvenienter symbolum fidei traditur sub hac forma verborum : « Credo in unum Deum ».

[II-II.q.1.a.9.arg.4] 4. Præterea, descensus ad inferos est unus de articulis fidei, sicut supra dictum est. Sed in symbolo Patrum non fit mentio de descensu ad inferos. Ergo videtur insufficienter collectum.

[II-II.q.1.a.9.arg.5] 5. Præterea, sicut Augustinus dicit exponens illud Joan., xiv, 4, Creditis in Deum, et in me credite: Petro aut Paulo credimus; substantiam non tangunt. Addidit symbolo apostolico « in unum, » contra Manichæos et alios binos deos fingentes; « omnipotentem, » contra Origenem, qui docuit Deum ita suam exhausisse potentiam, quod nihil de novo possit facere; « factorem cæli et terræ, » contra Gnosticos volentes cælum et terram non esse a Deo vero; « et invisibilium, » contra duorum deorum fabulatores qui animas nostras, sicut et angelos, fingebant esse increatas et praecisiones divinitatis; « et in unum Dominum, » contra Apollinaristas imponentes catholicis quod admitterent duos Filios in Christo, unum ex Patre, alterum ex matre; « ex Patre natum ante omnia sæcula, » contra Photinum non aliam tribuentem Christo nativitatem, nisi temporalem ex matre; « natum, non factum, » contra Arium et Arianos; « et homo factus est, » contra Apollinaristas, quorum aliqui Christo negabant carnem ex fœmina assumptam, alii animam, alii mentem. Addidit symbolo nicæno : « de Spiritu sancto, » contra Apollinarem, si verum sit quod volebat iste hæreticus carnem humanam non posse nasci nisi ex semine virili; « ex Maria Virgine, » contra Apollinaristas, qui negabant Christi carnalem ex virgine nativitatem. Addidit et apostolico et nicæno : « cujus regni non erit finis, » contra Marcellum Ancyranum somniantem Christum, finito regno, in communem sanctorum sortem esse aliquando reducendum; « Dominum » post « Spiritum sanctum, » contra Eutychen et Nestorium, dicentes Spiritum sanctum esse servum Patris et Filii; « vivificantem, » quod soli Deo convenit, contra Macedonium, dicentem Spiritum sanctum esse creaturam; « qui cum Patre et Filio simul adoratur et conglorificatur, » contra eumdem Macedonium; « qui locutus est per prophetas, » contra eos qui dicebant prophetas esse locutos ut fanaticos; « unam et catholicam » post « sanctam Ecclesiam apostolicam, » contra quasdam Ecclesias orientales, quæ sibi nomen veræ Ecclesiae arrogabant. Latini, circa annum 600, teste Bellarmino, lib. II De Christo, c. xxix, symbolo constantinopolitano addiderunt : « Filioque, » contra quosdam Græcos, qui volebant Spiritum ex solo Patre procedere. sed non dicimur credere nisi in Deum. Cum ergo Ecclesia catholica sit pure ali-quod creatum, videtur quod inconvenienter dicatur: « In unam, sanctam, catholicam et apostolicam Ecclesiam. »

[II-II.q.1.a.9.arg.6] 6. Præterea, symbolum ad hoc traditur ut sit regula fidei. Sed regula fidei debet omnibus proponi, et publice. Quodlibet ergo symbolum deberet in missa cantari, sicut symbolum Patrum. Non videtur ergo esse conveniens editio articulorum fidei in symbolo.

[II-II.q.1.a.9.sc] Sed contra est quod Ecclesia universalis non potest errare, quia a Spiritu sancto gubernatur, qui est Spiritus veritatis; hoc enim promisit Dominus discipulis, Joan., xvi, 13, dicens: Cum venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem. Sed symbolum est auctoritate universalis Ecclesiae editum. Nihil ergo inconveniens in eo continetur.

[II-II.q.1.a.9.co] Respondeo dicendum, quod, sicut Apostolus dicit ad Hebr., xi, 6, oportet credere accedentem ad Deum. Credere autem non potest aliquis, nisi ei veritas quam credat, proponatur. Et ideo necessarium fuit fidei veritatem in unum colligi, ut facilius posset omnibus proponi, ne aliquis per ignorantiam fidei a veritate deficeret. Et ab hujusmodi sententiarum fidei collectione nomen symboli est acceptum.

[II-II.q.1.a.9.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod veritas fidei in sacra Scriptura diffuse continetur, et variis modis, et in quibusdam obscure; ita quod ad eliciendum fidei veritatem ex sacra Scriptura requiritur longum studium et exercitium, ad quod non possunt pervenire omnes illi quibus necessarium est cognoscere fidei veritatem: quorum plerique aliis negotiis occupati studio vacare non possunt. Et ideo fuit necessarium ut ex sententiis sacræ Scripturæ aliquid manifestum summarie colligeretur, quod proponeretur omnibus ad credendum; quod quidem non est additum sacræ Scripturæ, sed po-tius ex sacra Scriptura assumptum.

[II-II.q.1.a.9.ad.2] Ad secundum dicendum, quod in omnibus symbolis eadem fidei docetur veritas; sed ibi oportet populum diligentius instrui de fidei veritate, ubi errores insurgunt, ne fides simplicium per hæreticos corrumpatur. Et hæc fuit causa quare necesse fuit edere plura symbola, quæ in nullo alio differunt, nisi quod in uno plenius explicantur quæ in alio continentur implicite, secundum quod exigebat hæreticorum instantia.

[II-II.q.1.a.9.ad.3] Ad tertium dicendum, quod confessio fidei traditur in symbolo quasi ex persona totius Ecclesiae, quæ per fidem unitur. Fides autem Ecclesiae est fides formata. Talis enim fides inventur in omnibus illis qui sunt numero et merito de Ecclesia. Et ideo confessio fidei in symbolo traditur, secundum quod convenit fidei formatæ, ut etiam si qui fideles fi-dem formatam non habent, ad hanc formam pertingere studeant.

[II-II.q.1.a.9.ad.4] Ad quartum dicendum, quod de descensu ad inferos nullus error erat exortus apud hæreticos, et ideo non fuit necesssarium ali-quam explicationem circa hoc fieri; et propter hoc non reiteratur in symbolo Patrum, sed supponitur tanquam prædeterminatum in symbolo apostolorum. Non enim symbolum sequens abolet præcedens, sed potius illud exponit, ut dictum est.

[II-II.q.1.a.9.ad.5] Ad quintum dicendum, quod si dicatur: « In sanctam Ecclesiam catholicam, » hoc est intelligendum secundum quod fides nostra refertur ad Spiritum sanctum, qui sanctificat Ecclesiam, ut sit sensus: « Credo in Spiritum sanctum sanctificantem Ecclesiam. » Sed melius est, et secundum communio-rem usum, ut non ponatur ibi « in, » sed simpliciter dicatur: « sanctam Ecclesiam catholicam, » sicut etiam Leo papa dicit.

[II-II.q.1.a.9.ad.6] Ad sextum dicendum, quod quia symbolum Patrum est declarativum symboli apostolorum, et etiam fuit conditum fide jam manifestata, et Ecclesia pacem habente, propter hoc publice in missa cantatur. Symbolum autem apostolorum, quod tempore persecutionis editum fuit, fide nondum publicata, occulte dicitur in prima et in completorio, quasi contra tenebras errorum pra-teritorum et futurorum.

[II-II.q.1.a.10.arg.1] Ad decimum sic proceditur. 1. Videtur quod non pertineat ad summum pontificem fidei symbolum ordinare. Nova enim editio symboli necessaria est propter explicationem articulorum fidei, sicut dictum est. Sed in Veteri Testamento articuli fidei magis ac magis explicabantur secundum temporum successionem, propter hoc quod veritas fidei magis manifestabatur secundum majorem propinquitatem ad Christum, ut supra dictum est. Cessante ergo tali causa in nova lege, non debet fieri major explicatio articulorum fidei. Ergo non videtur ad auctoritatem summi pontificis pertinere nova editio symboli. 2. Praeterea, illud quod est sub anathemate interdictum ab universali Ecclesia, non subest potestati hominis alicujus. Sed nova symboli editio interdicta est sub anathemate auctoritate universalis Ecclesia; dicitur enim in gestis primæ ephesinæ synodi, p. II, act. vi, in decreto de fide, quod «perfecto symbolo nicœnæ synodi, decrevit sancta synodus aliam fidem nulli licere proferre, vel conscribere, vel compo-nere praeter definitam a sanctis Patribus qui Ita codices et editi veteres libri, quibus adhærent etiam Patav. edit.; Nicolaï demit vocem «primæ.» Sequens articulus in Speculo morali legitur: « Ad decimum, scilicet de comparatione symboli apostolorum ad alia duo symbola, dicendum quod illorum trium unum dicitur symbolum apostolo-rum, aliud symbolum nicæni concilii, et aliud symbolum Athanasii. Symbolum apostolorum in conclavi ab apostolis ante dispersionem eorum fuit compositum ad veritatis brevem et necessariam expressionem. Sic enim dicitur Hebr., 11: Accedentem oportet credere; non potest autem aliquis cre-dere nisi veritas quam credit proponatur eidem. Et ideo necesse fuit veritatem fidei in unum colligi, ut facilius posset omnibus proponi, ne aliquis per ignorantiam a fidei veritate deficeret, et ab hujus-modi collectione sententiarum nomen symboli est acceptum. In sacra namque Scriptura veritas fidei diffuse valde, et in aliquibus locis obscure, et modis variis continetur, ita quod ad eliciendum certam fidei veritatem longum studium et exercitium requiritur, ad quod vix possunt pervenire omnes illi quibus necessarium est cognoscere fidei veritatem, quorum plerique aliis negotiis occupati studio vacare non possunt, et ideo fuit expediens ut, ex Scripturæ sacræ sententiis, summarie colligeretur aliquid manifestum quod proponeretur omnibus ad credendum. Symbolum vero nicænum, quod dicitur in missa, fuit factum in concilio ad istius symboli explana-tionem et ad quarumdam hæresum confutationem. Symbolum autem Athanasii compositum fuit maxime ad confutandum hæresim arianam. Unde multum fuit Athanasius sollicitus ibi diligenter exprimere unitatem essentiæ cum distinctione et aequalitate personarum. In omnibus ergo symbolis eadem fidei veritas edocetur. Sed ibi oportet populum diligentius instrui de fidei veritate ubi insurgunt errores, ne fides simplicium per hæreticos corrumpatur. Et hæc fuit causa quare necesse fuit plura condere symbola, quæ in nullo alio differunt, nisi quod in uno plenius explicantur quæ in alio implicite continentur, secundum quod hæretico-rum instantia requirebat. Inter omnia autem symbolum apostolorum est principalius et dicitur esse propinquitatem ad Christum, ut supra dictum est. Cessante ergo tali causa in nova lege, non debet fieri major explicatio articulorum fidei. Ergo non videtur ad auctoritatem summi pontificis pertinere nova editio symboli. 2. Praeterea, illud quod est sub anathe-mate interdictum ab universali Ecclesia, non subest potestati hominis alicujus. Sed nova symboli editio interdicta est sub anathe-mate auctoritate universalis Ecclesia; dicitur enim in gestis primæ ephesinæ synodi, p. II, act. vi, in decreto de fide, quod «perfecto symbolo nicœnæ synodi, decrevit sancta synodus aliam fidem nulli licere proferre, vel conscribere, vel compo-nere praeter definitam a sanctis Patribus qui majus, non quia plus contineat in quantitate Scripturæ, sed quia articulos fidei continet plenius; omnes enim articului continentur in eo; et quia de sententia plus continet in virtute, et quia conditionum fuit ab apostolis, qui majores fuerunt auctoritate quam Patres illi qui nicænum symbolum condiderunt, et quam Athanasius, qui tertium symbolum composuit. Quia autem symbolum apostolorum fuit conditum tempore veritatis nondum publicatæ, ideo sub-misse dicitur. In prima tamen et completorio dicitur ad signandum confessionem fidei maxime fuisse necessariam in primitiva Ecclesia, et fore necessariam in temporibus ultimis; et ad signandum confessionem fidei, in baptismo et in morte, et in prosperitate et in adversitate. Symbolum autem Nicæni concilii factum fuit tempore veritatis propalatæ concussæ et praevalentis; ideo dicitur alta voce post noctem finitam in prima hora diei. Ista autem praedicta symbola, symbola dicuntur, quia multæ sententiæ in quolibet eorum simul collectæ sunt. Unde dicitur symbolum a « syn, » quod est « simul, » et « bolæ » quod est sententia. Et sic patet quod symbolum Nicæni concilii et Athanasii ex rationabili causa condita sunt; et si insurgeret necessitas, utpote si insurgerent novæ hæreses, adhuc posset Ecclesia facere aliud symbolum, ut trahi potest ex sententia Anselmi in libro De processione Spiritus sancti, bene ante finem. Sed nulli alii nisi romanæ Ecclesia hoc liceret, ad quam causae majores universalis Ecclesia referendæ sunt; unde ad ipsam solam pertinet congregatio generalium conciliorum, ut habetur dist. xvii, « Generalia : » et maxime ad ipsam referenda est dubitatio de via salutis, si ori-retur, ut habetur ead. dist., c. « Nec licuit. » — Hæc Speculum morale, et emendandum est in eo quod dicit Athanasium auctorem esse symboli quod ipsi tribuitur. Lutherus : nec articulos fidei, nec leges mo-rum papa statuere potest. in Nicæa congregati sunt cum Spiritu sancto; » et subditur anathematis pœna; et idem etiam reiteratur in gestis chalcedonensis synodi, p. II, act. v, sub fin. Ergo videatur quod non pertineat ad auctoritatem summi pontificis nova editio symboli.

[II-II.q.1.a.10.arg.3] 3. Præterea, Athanasius non fuit summus pontifex, sed alexandrinus patriarcha; et tamen symbolum constituit quod in Ecclesia cantatur. Ergo non magis videtur pertinere editio symboli ad summum pontificem quam ad alios.

[II-II.q.1.a.10.sc] Sed contra est quod editio symboli facta est in synodo generali. Sed hujusmodi synodus auctoritate solius summi pontificis potest congregari, ut habetur in Decret., dist. xvii, c. v, col. 95. Ergo editio symboli ad auctoritatem summi pontificis pertinet.

[II-II.q.1.a.10.co] Respondeo dicendum, quod, sicut supra dictum est, nova editio symboli necessaria est ad vitandum insurgentes errores. Ad illius ergo auctoritatem pertinet editio symboli ad cujus auctoritatem pertinet finaliter determinare ea quæ sunt fidei, ut ab omnibus inconcussa fide teneantur. Hoc autem pertinet ad auctoritatem summi pontificis, ad quem majores et difficiliores Ecclesiae quæstiones referuntur, ut dicitur in Decretalibus, extra de baptismo, cap. « Majores. » Unde et Dominus, Luc., xxii, 32, Petro dicit, quem summum pontificem constituit : Ego rogavi pro te, Petre, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres tuos. Et hujus ratio est, quia una fides debet esse totius Ecclesiae, secundum illud I Cor., i, 10 : Idipsum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata; quod servari non potest, nisi quæstio fidei de fide exorta determinaretur per eum qui toti Ecclesiae præest; ut sic ejus sententia a tota Ecclesiae firmiter teneatur. Et ideo ad solam auctoritatem summi pontificis pertinet nova editio symboli, sicut et omnia alia quæ pertinent ad totam Ecclesiam, ut congregare synodum generalem, et alia hujusmodi.

[II-II.q.1.a.10.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod in doctrina Christi et apostolorum veritas fidei est sufficienter explicata. Sed quia perversi homines apostolicam doctrinam et cæteras scripturas pervertunt ad sui ipsorum perditionem, sicut dicitur II Petr., ult., ideo necessaria fuit temporibus procedentibus explanatio fidei contra insurgentes errores.

[II-II.q.1.a.10.ad.2] Ad secundum dicendum, quod prohibitio et sententia synodi se extendit ad privatas personas, quarum non est determinare de fide; non enim per hujusmodi sententiam synodi generalis ablata est potestas sequenti synodo novam editionem symboli facere, non quidem aliam fidem continentem, sed eamdem magis expositam. Sic enim quæliet synodus observavit, ut sequens synodus aliquid exponeret supra id quod præcedens synodus exposuerat, propter necessitatem alicujus hæresis insurgentis. Unde pertinet ad summum pontificem, cujus auctoritate synodus congregatur, et ejus sententia confirmatur.

[II-II.q.1.a.10.ad.3] Ad tertium dicendum, quod Athanasius non composuit manifestationem fidei per modum symboli; sed magis per modum cujusdam doctrinæ, ut ex ipso modo loquendi apparet. Sed quia integram fidei veritatem ejus doctrina breviter continebat, auctoritate summi pontificis est recepta, ut quasi regula fidei habeatur.