[II-II.q.25.a.1.arg.1] Ad primum sic proceditur. 1. Videtur quod dilectio charitatis sistat in Deo, et non se extendat ad proximum. Sicut enim Deo debemus amorem, ita et timorem, secundum illud Deuter., x, 12: Et nunc, Israel, quid Dominus Deus tuus petit a te, nisi ut timeas... et diligas eum? Sed alius est timor quo timetur homo, qui dicitur timor humanus, et alius timor quo timetur Deus, qui est vel servilis vel filialis, ut ex supra dictis patet. Ergo etiam alius est amor quo diligitur Deus, et alius est amor quo diligitur proximus.

[II-II.q.25.a.1.arg.2] 2. Præterea, Philosophus dicit in VIII Ethic., cap. viii, circa princ., quod « amari est honorari. » Sed alius est honor qui debetur Deo, qui est honor latriæ, et alius est honor qui debetur creaturæ, qui est honor duliæ. Ergo etiam alius est amor quo diligitur Deus, et alius quo diligitur proximus.

[II-II.q.25.a.1.arg.3] 3. Præterea, spes generat charitatem, ut habetur in Glossa interl., Matth., i. Spes ita habetur de Deo quod reprehenduntur spe-rantes in homine, secundum illud Jerem., xvii, 5: Maledictus homo qui confidit in homine. Ergo charitas ita debetur Deo quod ad proximum se non extendat.

[II-II.q.25.a.1.sc] Sed contra est quod dicitur I Joan., iv, 21: Hoc mandatum habemus a Deo, ut qui diligit Deum, diligat et fratrem suum.

[II-II.q.25.a.1.co] Respondeo dicendum, quod, sicut supra Respondetur: 1. hic non esse quæstionem de eo quod possibile est de potentia absoluta Dei, id est de potentia qua Deus nunquam utitur; 2. hanc opinionem sensui communi adversari, quia si quis per peccatum fit Dei inimicus, et per gratiam Dei amicus, ut indubium est, sensus communis dicit eum-dem hominem non posse etiam de potentia Dei absoluta fieri simul Dei inimicum et amicum, quia attributiones illæ se invicem et essentialiter excludunt. Hæc quæstio in dist. xxvi, part. iii, lib. I Speculi moralis tractatur, et ibi in decem articulis absolvitur. Nam in unum compilator Speculi coegit tum articulos quartum et quintum, tum articulos decimum et undecimum Summæ theologicæ. dictum est, habitus non diversificantur nisi ex hoc quod variant speciem actus. Omnis enim actus unius speciei ad eumdem habitum pertinet. Cum autem species actus ex objecto sumatur, secundum formalem rationem ipsius; necesse est quod idem specie sit actus qui fertur in rationem objecti, et qui fertur in objectum sub tali ratione; sicut eadem est specie visio qua videtur lumen, et qua videtur color secundum luminis rationem. Ratio autem diligendi proximum Deus est; hoc enim debemus in proximo diligere, ut in Deo sit. Unde manifestum est quod idem specie actus est quo diligitur Deus et quo diligitur proximus. Et propter hoc habitus charitatis non solum se extendit ad dilectionem Dei, sed etiam ad dilectionem proximi.

[II-II.q.25.a.1.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod proximus timeri potest dupliciter, sicut et amari: uno modo propter id quod est proprium sibi, puta cum aliquis timet tyrannum propter ejus crudelitatem, vel cum amat ipsum propter cupiditatem acquirendi aliquid ab eo; et talis timor humanus distinguitur a timore Dei, et similiter amor. Alio modo timetur homo, et amatur propter id quod est Dei in ipso; sicut cum sæcularis potestas timetur propter ministerium divinum, quod habet ad vindictam malefacto-rum, et amatur propter justitiam; et talis timor hominis non distinguitur a timore Dei, sicut nec amor.

[II-II.q.25.a.1.ad.2] Ad secundum dicendum, quod amor respicit bonum in communi; sed honor respicit proprium bonum honorati; deferur enim alicui in testimonium propriæ virtutis. Et ideo amor non diversificatur specie propter diversam quantitatem bonitatis diversorum, dummodo referatur ad aliquod unum bonum commune; sed honor diversificatur secundum propria bona singulorum. Unde eodem amore charitatis diligimus omnes proximos, inquantum referuntur ad unum bonum commune, quod est Deus; sed diversos honores diversis deferimus, secundum propriam virtutem singulorum; et similiter Deo singularem honorem latriæ exhibemus propter ejus singularem virtutem.

[II-II.q.25.a.1.ad.3] Ad tertium dicendum, quod vituperantur qui sperant in homine sicut principali auctore salutis, non autem qui sperant in homine sicut adjuvante ministerialiter sub Deo; et similiter reprehensibile esset, si quis proximum diligeret tanquam principalem finem, non autem si quis proximum diligat propter Deum; quod pertinet ad charitatem.

[II-II.q.25.a.2.arg.1] Ad secundum sic proceditur. 1. Videtur quod charitas non sit ex charitate diligenda. Ea enim quæ sunt ex charitate diligenda, duobus præceptis charitatis conclusuntur, ut patet Matth., xxii. Sed sub neutro eorum charitas continetur; quia nec charitas est Deus, nec est proximus. Ergo charitas non est ex charitate diligenda.

[II-II.q.25.a.2.arg.2] 2. Præterea, charitas fundatur super communicationem beatitudinis, ut supra dictum est. Sed charitas non potest esse particeps beatitudinis. Ergo charitas non est ex charitate diligenda.

[II-II.q.25.a.2.arg.3] 3. Præterea, charitas est amicitia quædam, ut supra dictum est. Sed nullus potest habere amicitiam ad charitatem, vel ad aliquod accidens, quia hujusmodi reamare non possunt, quod est de ratione amicitiae, ut dicitur in VIII Ethic., cap. 11. Ergo charitas non est ex charitate diligenda.

[II-II.q.25.a.2.sc] Sed contra est quod Augustinus dicit, logicarum perfectissimam; concedo eam habere consequenter motivum perfectissimum motivorum quæ virtutes theologicae habent; sed si nulla virtus theologica motivum habet Dei bonitatem absolutam, nonne charitas adhuc habere poterit motivum perfectissimum motivorum quæ virtutes theologicae habent? Supponitur hic igitur quod virtus quædam theologica Dei bonitatem absolutam pro motivo habet; et argumentum ex hac suppositione confictum per petitionem principii procedit.

[II-II.q.25.a.2.co] Respondeo dicendum, quod charitas amor quidam est. Amor autem ex natura potentiæ cujus est actus, habet quod possit supra seipsum reflecti; quia enim voluntatis objectum est bonum universale, quidquid sub ratione boni continetur, potest cadere sub actu voluntatis; et quia ipsum velle est quoddam bonum, potest velle se velle; sicut et intellectus, cujus objectum est verum, intelligit se intelligere, quia hoc etiam est quoddam verum. Sed amor etiam ex ratione propriæ speciei habet quod supra se reflectatur, quia est spontaneus motus amantis in amatum; unde ex hoc ipso quod amat aliquis, amat se amare. Sed charitas non est simpliciter amor, sed habet rationem amicitiae, ut supra dictum est. Per amicitiam autem amatur aliquid dupliciter: uno modo sicut ipse amicus, ad quem amicitiam habemus, et cujus bona pere non potest, et amare supernaturaliter Deum ignotum quo ad cognoscibilia ejus lumine supernaturali, et notum solummodo quo ad cognoscibilia ejus lumine naturali? Deum quidam supernaturaliter cognoscunt et naturaliter tantum amant, ut hæretici qui diligunt eum ut authorem gratiae et gloriæ; cur allii eumdem naturaliter tantum cognitum non possent supernaturaliter diligere? « Quando tendimus in Deum propter infinitam ipsius bonitatem, inquit P. Henno, abstrahimus an sit principium rerum naturalium, aut supernaturalium, cum esset æque amabilis, si per possibile aut imposibile, non esset tale principium. Et hinc patet non esse necesse ut statuatur pro motivo charitatis Dei bonitas ut pertinens ad ordinem rerum supernaturalium. » Si dicas: amare Deum propter beneficia ab eo accepta est actus charitatis; atqui ibi ratio amandi non est bonitas increata, sed creata, scilicet beneficium: respondeo actum quo diligimus Deum propter beneficia non esse actum imperatum a charitate sed a gratitudine. Elicitur a charitate; imperatur a gratitudine. Eadem charitate diligitur Deus et proximus. Proximus quidem potest amari amore naturali sine respectu ad Deum; quidni etiam amore supernaturali? Quia non datur amor supernaturalis qui non sit virtus theologica charitatis. Si daretur iste amor alius a virtute theologica, ipso proximus amari posset. Parm. omittit: « ad. » — Editio Nicolaï habet « remanère. » Erronee, ut puto. — Dilectionem necesse est ut diligat, qui diligit fratrem. » Migne. — Sic cod.; Parm.: « cui. » volumus; alio modo sicut bonum quod amico volumus: et hoc modo charitas per charitatem amatur, et non primo, quia charitas est illud bonum quod optamus omnibus quos ex charitate diligimus. Et eadem ratio est de beatitudine, et aliis virtutibus.

[II-II.q.25.a.2.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod Deus et proximus sunt illi ad quos amicitiam habemus; sed in illorum dilectione includitur dilectio charitatis; diligimus enim proximum et Deum, inquantum hoc amamus, ut nos et proximus Deum diligamus; quod est charitatem habere.

[II-II.q.25.a.2.ad.2] Ad secundum dicendum, quod charitas est ipsa communicatio spiritualis vitæ, per quam ad beatitudinem pervenitur, et ideo amatur sicut bonum desideratum omnibus quos ex charitate diligimus.

[II-II.q.25.a.2.ad.3] Ad tertium dicendum, quod ratio illa procedit, secundum quod per amicitiam amantur illi ad quos amicitiam habemus.

[II-II.q.25.a.3.arg.1] Ad tertium sic proceditur. 1. Videtur quod etiam creaturæ irrationales sint ex charitate diligendæ. Per charitatem enim maxime conformamur Deo. Sed Deus diligit creaturas irrationales ex charitate; diligit enim omnia quæ sunt, ut habetur Sap., II, 25, et omne quod diligit, seipso diligit, qui est charitas. Ergo et nos debemus creaturas irrationales ex charitate diligere.

[II-II.q.25.a.3.arg.2] 2. Præterea, charitas principaliter fertur in Deum; ad alia autem se extendit, secundum quod ad Deum pertinent. Sed sicut creatura rationalis pertinet ad Deum, in- quantum habet similitudinem imaginis, ita etiam creatura irrationalis, inquantum habet similitudinem vestigii. Ergo charitas etiam se extendit ad creaturas irrationales.

[II-II.q.25.a.3.arg.3] 3. Præterea, sicut charitatis objectum est Deus, ita et fidei. Sed fides se extendit ad creaturas irrationales, in quantum credimus cælum et terram esse creata a Deo, et pisces et aves esse productos ex aquis, et gressibilia animalia et plantas ex terra. Ergo charitas etiam se extendit ad creaturas irrationales.

[II-II.q.25.a.3.sc] Sed contra est quod dilectio charitatis solum se extendit ad Deum, et ad proximum. Sed nomine proximi non potest intelligi creatura irrationalis, quia non communicat cum homine in vita rationali. Ergo charitas non se extendit ad creaturas irrationales.

[II-II.q.25.a.3.co] Respondeo dicendum, quod charitas, secundum prædicta, est amicitia quædam. Per amicitiam autem amatur aliquid dupliciter: uno quidem modo amicus ad quem amicitia habetur; et alio modo bona quæ amico optantur. Primo ergo modo nulla creatura irrationalis potest ex charitate amari; et hoc triplici ratione. Quarum duæ pertinent communiter ad amicitiam, quæ ad creaturas irrationales haberi non potest. Primo qui dem quia amicitia ad eum habetur cui volumus bonum; sed non proprie possumus bonum velle creaturæ irrationali, quia non est ejus proprie habere bonum, sed solum creaturæ rationalis, quæ est domina utendi bono quod habet, per liberum arbitrium. Et ideo Philosophus dicit in II Phys., text. 58 et 59, quod « hujus modi rebus non dicimus aliquid bene vel male contingere, nisi secundum similitudinem. » Secundo quia omnis amicitia fundatur super aliqua communicatione vitæ; nihil enim ita proprium est amicitiae, sicut bona vita, ut patet per Philosophum, VIII Ethic., cap. III et IV. Creaturæ autem irrationales non possunt communicationem habere in vita humana, quæ Huncce locum sic explicat Nicolaï in margine: « Id est, amamus et a nobis et a proximo Deum diligi, quod est diligi charitatem. » Ita cod.; theologi, Nicolaï et recentiores editi: « diligere. » Si dicas: sicut se habet fides ad credendum, et spes ad sperandum, ita se habet charitas ad diligendum; sed nullus per fidem credit fidem suam, vel per spem sperat spem suam; ergo nullus per charitatem potest diligere charitatem suam. — Respondeo: Fides et spes, sunt etiam in peccatore præsentes, ut informes; ideo scit homo se habere fidem, vel spem; charitas autem non stat cum peccato, nec est præsens in statu peccati, nec informis esse potest: ergo diligi potest. Instas: si charitas diligeretur ex charitate, eadem ratione illa charitas diligeretur ex alia, et sic in infinitum. Respondeo: charitas non diligitur alia charitate, sed seipsa. Cum D. Thoma sentiunt pro charitate, pro beatitudine, pro virtutibus, S.

[II-II.q.25.a.3.ad.2] Ad secundum dicendum, quod similitudo vestigii non dat capacitatem vitæ æternæ, sed similitudo imaginis; unde non est similis ratio.

[II-II.q.25.a.3.ad.3] Ad tertium dicendum, quod fides se potest extendere ad omnia quæ sunt quocumque modo vera; sed amicitia charitatis se extendit ad illa sola quæ nata sunt habere bonum vitæ æternæ; unde non est simile.

[II-II.q.25.a.4.arg.1] Ad quartum sic proceditur. 1. Videtur quod homo non diligat seipsum ex charitate. Dicit enim Gregorius in Homilia xvii in Evang., § 1, col. 4139, t. 2, quod « charitas minus quam inter duos haberi non potest. » Ergo ad seipsum nullus habet charitatem.

[II-II.q.25.a.4.arg.2] 2. Præterea, amicitia de sui ratione importat redamationem et æqualitatem, ut patet in VIII Ethic., cap. 11 et viii, quæ qui dem non possunt esse homini ad seipsum. Sed charitas amicitia quædam est, ut supra dictum est. Ergo ad seipsum aliquis charitatem habere non potest.

[II-II.q.25.a.4.arg.3] 3. Præterea, illud quod ad charitatem pertinet, non potest esse vituperabile, quia charitas non agit perperam, ut dicitur I ad Corinth., xiii, 4. Sed amare seipsum vituperabile est; dicitur enim II ad Timoth., iii, 4: In novissimis diebus instabunt tempora periculosa, et erunt homines seipsos amantes. Ergo homo non potest seipsum diligere ex charitate.

[II-II.q.25.a.4.sc] Sed contra est quod dicitur Levit., xix, 18: Diliges amicum tuum sicut teipsum. Quidam, amorem amicitiae cum amore concupiscentiae confundentes, dixerunt ea sola ex charitate esse diligenda quæ societate quadam nobiscum in Deum referuntur: unde ex charitate irrationalia diligenda non essent. Charitas est vera amicitia; inde sequitur creaturas irrationales non posse diligi ex charitate directe, sicut diligimus eum ad quem habemus amicitiam, seu cui volumus bonum æternæ beati-tudinis cujus sunt incapaces. Possunt tamen diligi ex charitate indirecte, sicut diligimus bona quæ volumus amicis, quatenus volumus creaturas irrationales conservari in gloriam Dei et utilitatem proximi. In hoc amore excelluit sanctus Francis-cus de Assisio. «Vir columbina simplicitate plenus dum quadam vice per vallem spoletanam transitum faceret, accidit ut magnam multitudinem diversi generis avium videret; et quoniam ob praecipuum creatoris amorem miro etiam in omnes creaturas ducebatur affectu, usque ad illas accessit, et his similia simpliciter eis inter aliqua plura proposuit: Fratres mei volucres, multum vos memini nostrum laudare et diligere Creatorem, qui plumis vos induit, qui pennis vos a terra subvehit, qui vobis inter creaturas in puriore mansiones aere tribuit, qui nec serentes, nec metentes, nec in horrea congregantes absque vestra sollicitudine vos enutrit, et abundanter in omnibus quæ vobis sunt opportuna providit. Ipsæ vero aviculæ, rostris apertis, alis collisque protensis suo modo mirabiliter gestientes, sanctum Dei talia proponentem intue-bantur, et verbis diligenter intendere videbantur. Tunc cæpit se magnæ negligentiæ incusare eo quod hactenus omiserat avibus prædicare. Igitur ab isto tempore vir Dei cujus ori semper laus affuit Salvatoris non solum homines ut laudarent ipse laudans admonuit, sed et aves et bestias et quaslibet alias creaturas fratrum vel sororum nominibus nunccupans, ad omnium conditoris laudem sollicitavit et invitavit. Tanta ejus mentem divini amoris dulcedo repleverat, ut in omnibus opera Creatoris miranda considerans, maxime etiam erga cunctas afflueret pietatis teneritudine creaturas. Inter alias tamen præcipue diligebat, quas, utputa aviculas, simplicioris et mansuetioris naturæ videbat, quarum etiam in omnibus Christum ob aliquam similitudinem figurari Scripturis audierat. De Salvatore legitur: Ego sum vermis; vermiculos ne conterentur multoties de via lege-bat. Sed et apibus ne deficerent vinum vel mel in hieme ministrabat. Et quidquid admirationis, delectamenti, sive cujuscumque valoris in vita quaque perpendere poterat, id totum in omnium factoris gloriam gerebat. Propter hæc omnia fraterno nomine nunccupabat, omnia ad unius conditoris laudem, continuus ipse in laudibus, invita-bat. » Speculum historiale, lib. XXX, ex cap. ciii, cv et cvi. Sed amicum ex charitate diligimus. Ergo et nos ipsos debemus ex charitate diligere.

[II-II.q.25.a.4.co] Respondeo dicendum, quod, cum charitas sit quædam amicitia, sicut dictum est, dupliciter possumus de charitate loqui. Uno modo sub communi ratione amicitia; et secundum hoc dicendum est quod amicitia proprie non habetur ad seipsum, sed aliquid majus amicitia. Quia amicitia unionem quamdam importat. Dicit enim Dionysius, cap. iv De div. nom., § 12, col. 710, t. 1, quod « amor est virtus unitiva. » Unicuique autem ad seipsum est unitas, quæ est potior unione. Unde sicut unitas est principium unionis, ita amor quo quis diligit seipsum est forma et radix amicitiae. In hoc enim amicitiam habemus ad alios, quod ad eos nos habemus sicut ad nos ipsos; dicitur enim in IX Ethic., c. iv et viii, circa princ., quod « amicabilia quæ sunt ad alterum, veniunt ex his quæ sunt ad seipsum; » sicut etiam de principiis non habetur scientia, sed aliquid majus, scilicet intellectus. Alio modo possumus loqui de charitate secundum propriam rationem ipsius, prout scilicet est amicitia hominis ad Deum principaliter, et ex consequenti ad ea quæ sunt Dei; inter quæ etiam est ipse homo, qui charitatem habet; et sic inter cætera quæ ex charitate diligit quasi ad Deum pertinentia, etiam seipsum ex charitate diligit.

[II-II.q.25.a.4.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod Gregorius loquitur de charitate secundum communem amicitiae rationem. Et secundum hoc etiam procedit ratio secunda.

[II-II.q.25.a.4.ad.3] Ad tertium dicendum, quod amantes seipsos vituperantur, inquantum amant se secundum naturam sensibilem, cui obtemperant; quod non est vere amare seipsum secundum naturam rationalem, ut sibi velint ea bona quæ pertinent ad perfectionem ra-tionis; et hoc modo præcipue ad charitatem pertinet diligere seipsum.

[II-II.q.25.a.5.arg.1] Ad quintum sic proceditur. 4. Videtur quod homo non debeat corpus suum ex charitate diligere. Non enim diligimus illum cui convivere non volumus. Sed homines charitatem habentes refugiunt corporis convictum, secundum illud Rom., 24: Quis me liberabit de corpore mortis hujus? et Philipp., 1, 23: Desiderium habens dissolvi et esse cum Christo. Ergo corpus nostrum non est ex charitate diligendum.

[II-II.q.25.a.5.arg.2] 2. Præterea, amicitia charitatis fundatur super communicatione divinæ fruitionis. Sed hujusmodi fruitionis corpus particeps esse non potest. Ergo corpus non est ex charitate diligendum.

[II-II.q.25.a.5.arg.3] 3. Præterea, charitas, cum sit amicitia quædam, ad eos habetur qui redamare possunt. Sed corpus nostrum non potest nos ex charitate diligere. Ergo non est ex charitate diligendum.

[II-II.q.25.a.5.sc] Sed contra est quod Augustinus, in I De doctr. christ., cap. xxiii, col. 27, t. 3, ponit quatuor ex charitate diligenda; inter quæ unum est corpus proprium.

[II-II.q.25.a.5.co] Respondeo dicendum, quod corpus nostrum secundum duo potest considerari: uno modo secundum ejus naturam; alio modo secundum corruptionem culpæ et pœnæ. Natura autem corporis nostri non est a malo principio creata, ut Manichæi fabulan- Corder. : « Estque hoc » nomen amoris, « virtutis cujusdam unificæ ac collectivæ, etc. » — Sic cod.; Parm. incaute addit : « ad alium. » Diximus charitatem esse veram amicitiam, et inde eruimus creaturas irrationales non posse directe ex charitate diligi. Sed numquid homo seipsum ex charitate diligere potest, si charitas est amicitia? Amicitia est inter duos; atqui homo unus est quando seipsum diligit. Fatemur hominem non posse amare seipsum ex charitate considerata sub communi ratione amicitiae, sed potest amare seipsum ex charitate ut est amicitia principaliter hominis ad Deum. Nam qui amat aliquem ex amicitia omnia quæ sunt ejus amat, homo autem Dei est : Ipse fecit nos; et plasmavit nos; nos autem sumus populus ejus, et oves pascuæ ejus. Et nobis ipsis velle bonum possumus sicut bonum volumus amicis, et super omnia bona bonum beatitudinis æternæ cu-jus sumus capaces; idem est amans et amatum in re, sed non sub eodem respectu consideratur quando accipitur ut amans, et quando accipitur ut amatum, et est iste amor hominis ad seipsum plus-quam amicitia quæ duos supponit, et duos in unum per unionem colligit; non enim est hic unio hominis ad seipsum, sed est plusquam unio, principium scilicet unionis, forma et radix amicitiae, nempe unitas. tur, sed est a Deo. Unde possumus eo uti ad servitium Dei, secundum illud Rom., vi, 13: Exhibete... membra vestra arma justitiæ Deo. Et ideo ex dilectione charitatis, qua diligimus Deum, debemus etiam corpus nostrum diligere; sed infectionem culpæ et corruptionem pœnæ in corpore nostro diligere non debemus, sed potius ad ejus remotionem anhelare desiderio charitatis.

[II-II.q.25.a.5.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod Apostolus non refugiebat corporis communionem quantum ad corporis naturam; imo secundum hoc nolebat ab eo spoliari, secundum illud II ad Corinth., v, 4: Nolumus expoliari, sed supervestiri. Sed volebat carere infectione concupiscentiæ, quæ remanet in corpore, et corruptione ipsius, quæ agravat animam, ne possit Deum videre. Unde signanter dixit: De corpore mortis hujus.

[II-II.q.25.a.5.ad.2] Ad secundum dicendum, quod quamvis corpus nostrum Deo frui non possit cognoscendo et amando ipsum, tamen per opera quæ per corpus agimus ad perfectam Dei fruitionem possumus venire. Unde ex fruitione animæ redundat quædam beatitudo ad corpus, scilicet « sanitatis et incorruptionis vigor, » ut Augustinus dicit in Ep. cxviii ad Diosc., cap. iii, § 14, col. 439, t. 2. Et ideo, quia corpus aliquo modo est particeps beati-tudinis, potest dilectione charitatis amari.

[II-II.q.25.a.5.ad.3] Ad tertium dicendum, quod redamatio habet locum in amicitia quæ est ad alterum, non autem in amicitia quæ est ad seipsum, vel secundum animam, vel secundum corpus.

[II-II.q.25.a.6.arg.1] Ad sextum sic proceditur. 1. Videtur quod peccatores non sint ex charitate diligendi. Dicitur enim in psal. cxviii, 143: Iniquos odio habui. Sed David charitatem ha-bebat. Ergo ex charitate magis sunt odiendi peccatores quam diligendi.

[II-II.q.25.a.6.arg.2] 2. Præterea, « probatio dilectionis exhibi-tio est operis, » ut Gregorius dicit in Hom. Pent., xxx in Evang., § 1, col. 1220, t. 2. Sed peccatoribus justi non exhibent opera dilectionis, sed magis opera quæ videntur esse odii, secundum illud psalm. c, 8: In matutino interficiebam omnes peccatores terræ; et Dominus præcepit Exod., xxii, 18: Maleficos non patieris vivere. Ergo peccatores non sunt ex charitate diligendi.

[II-II.q.25.a.6.arg.3] 3. Præterea, ad amicitiam pertinet ut amicis optemus et velimus bona. Sed sancti ex charitate optant peccatoribus mala, secundum illud psal. ix, 18: Convertantur peccatores in infernum. Ergo peccatores non sunt ex charitate diligendi.

[II-II.q.25.a.6.arg.4] 4. Præterea, proprium est amicorum de eisdem gaudere, et idem velle. Sed charitas non facit velle quod peccatores volunt, neque facit gaudere de hoc de quo peccatores gaudent; sed magis facit contrarium. Ergo peccatores non sunt ex charitate diligendi.

[II-II.q.25.a.6.arg.5] 5. Præterea, proprium est amicorum simul convivere, ut dicitur in VIII Ethic., cap. v, ante med. Sed cum peccatoribus non 1 Parm. addit: « perfectam. » Corpus quod corrumpitur aggravat animam. Luctus hominum in corpore ipsorum. Dum sumus in corpore peregrinamur a Domino. Oportet ut destruatur corpus peccati. — Castigo corpus meum et in servitudem redigo. Quis me liberabit de corpore mortis hujus? Semper mortificationem Jesu in corpore nostro circumferentes. Non permanebit Spiritus meus in homine quia caro est. Quid nequius quam quod excogitavit caro? Omnis caro fenum, et omnis gloria ejus quasi flos agri. Caro non prodest quidquam. Caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt. Caro concupiscit adversus spiritum. Prudentia carnis, mors. Si facta carnis mortificaveritis vivetis. Non qui filii carnis, hi filii Dei. Manifesta sunt opera carnis, fornicatio, immunditia, impudicitia, luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitiæ, contentiones, axmulationes, iræ, rixæ, dissensiones, sectæ, invidiae, homicidia, ebrietates, comessationes. — Hi et similes textus non militant contra unionem substantialem animæ et corporis, nec contra resurrectionem corporum, nec contra sanctorum corporum glorificationem. Ex his sequitur textibus utilitas jejuniorum, abstinentiarum, omniumque exercitationum quæ corpus concupis-centiis plenum domant, spiritui, Deoque subdunt, et sic ad beatitudinem æternam ipsum preparant. Sed corpori nostro charitatem supernaturalem debemus non solum eodem modo ac creaturis irra-tionalibus quæ sunt beatitudinis æternæ incapaces. Sunt enim corpora nostra beatitudinis æternæ accidentalis, licet non essentialis, capacia, et ideo hoc bonum illis velle possumus ac debemus. est convivendum, secundum illud II ad Cor., vi, 17: Exite de medio eorum. Ergo peccatores non sunt ex charitate diligendi.

[II-II.q.25.a.6.sc] Sed contra est quod Augustinus dicit in I De doctr. christ., cap. xxx, § 32, col. 31, t. 3, quod cum dicitur: Diliges proximum tuum, manifestum est omnem hominem proximum esse deputandum. » Sed peccatores non desi-nunt esse homines, quia peccatum non tollit naturam. Ergo peccatores sunt ex charitate diligendi.

[II-II.q.25.a.6.co] Respondeo dicendum, quod in peccatoribus duo possunt considerari, scilicet natura et culpa. Secundum naturam quidem quam a Deo habent, capaces sunt beatitudinis, super cujus communicatione charitas fundatur, ut supra dictum est; et ideo secundum naturam suam sunt ex charitate diligendi. Sed culpa eorum Deo contrariatur, et est beatitudinis impedimentum. Unde secundum culpam, qua Deo adversantur, sunt odiendi quicumque peccatores, etiam pater, et mater, et propinqui, ut habetur Luc., xiv. Debemus enim in peccatoribus odire quod peccatores sunt et diligere quod homines sunt, beatitudinis capaces; et hoc est eos vere ex charitate diligere propter Deum.

[II-II.q.25.a.6.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod ini-quos Propheta odio habuit, inquantum iniqui sunt, habens odio iniquitatem ipsorum, quod est ipsorum malum; et hoc est perfectum odium, de quo ipse dicit, psal. cxxxviii, 22: Perfecto odio oderam illos. Ejusdem autem rationis est odire malum alicujus, et diligere bonum ejus. Unde etiam illud odium perfectum ad charitatem pertinet.

[II-II.q.25.a.6.ad.2] Ad secundum dicendum, quod amicis peccantibus, sicut Philosophus dicit in IX Ethic., cap. iii, circa med., non sunt subtrahenda amicitiae beneficia, quousque habetur spes sanationis eorum, sed magis est ei auxilium dandum ad recuperationem virtutis, quam ad recuperationem pecuniæ, si eam amisissent, quanto virtus est magis amicitiae affinis quam pecunia. Sed quando in maximam malitiam incidunt, et insanabiles fiunt, tunc non est eis amicitiae familiaritas exhibenda. Et ideo hujusmodi peccantes, de quibus ma-gis praesumitur nocumentum aliorum quam eorum emendatio, secundum legem divinam et humanam præcipiuntur occidi. Et tamen hoc facit judex non ex odio eorum, sed ex amore charitatis, quo bonum publicum præfertur vitæ singularis personæ. Et tamen mors per judicem inflicta peccatori prodest, sive convertatur, ad culpæ expiationem; sive non convertatur, ad culpæ terminationem, quia per hoc tollitur ei potestas amplius peccandi.

[II-II.q.25.a.6.ad.3] Ad tertium dicendum, quod hujusmodi increpationes quae in sacra Scriptura inventiuntur, tripliciter possunt intelligi: uno modo per modum prænuntiationis, non per modum optationis, ut sit sensus: Convertantur peccatores in infernum, id est, convertentur. Alio modo per modum optationis; ut tamen desiderium optantis non referatur ad pœnam hominum, sed ad justitiam punientis secundum illud psal. lvii, 41: Lætabitur justus cum viderit vindictam; quia nec ipse Deus puniens lætatur in perditione impiorum, ut dicitur Sap., i, 43, sed in sua justitia: quia justus Dominus, et justitias diligit, psal. x, 8. Tertio ut desiderium referatur ad remotionem culpæ, non ad ipsam pœnam, ut scilicet peccata destruantur, et homines remaneant.

[II-II.q.25.a.6.ad.4] Ad quartum dicendum, quod ex charitate diligimus peccatores, non quidem ut velimus quae ipsi volunt, vel gaudeamus de his de quibus ipsi gaudent; sed ut faciamus eos velle quod volumus, et gaudere de his de quibus gaudemus. Unde dicitur Jerem., xv, 19: Ipsi convertentur ad te, et tu non converteris ad eos.

[II-II.q.25.a.6.ad.5] Ad quintum dicendum, quod convivere peccatoribus, infirmis quidem est vitandum, propter periculum quod eis imminet ne ab eis subvertantur; perfectis autem de quorum corruptione non timetur, laudabile est quod cum peccatoribus conversentur, ut eos convertant. Sic enim Dominus cum peccatoribus manducabat et bibebat, ut dicitur Matth., ix. Convictus tamen peccatorum quantum ad consortium peccati vitandus est omnibus; et sic dicitur II ad Cor., vi, 17: Exite de medio eorum, et immundum ne Sic cod.; Parm.: « odio habendi. » Ita mss. et editi veteres passim cum Nicolaï; al.: « quamdiu habetur; » Garcia: « quousque non habet. » Ita cod.; cod. Alcan.: « seu convertatur, ad culpæ expiationem, seu non convertatur, ad culpæ terminationem.» Rom. edit.: « sive convertatur, ad culpæ expiationem, sive etiam convertatur ad culpæ terminationem.» Parm.: « si convertatur..., si vero non. » Ita cod. et edit. Rom. cum cod. Alcan.; in Parm.: « imprecationes.» tetigeritis, scilicet secundum peccati consensum. Conclusio — Quamvis respiciendo culpam diligendi ex charitate peccatores non sint, secundum tamen naturam suam, ut divinæ beatitudinis ipsi sunt capaces, ipsos quoque diligere debemus.

[II-II.q.25.a.7.arg.1] Ad septimum sic proceditur. 1. Videtur quod peccatores seipsos diligant. Illud enim quod est principium peccati, maxime in peccatoribus inventur. Sed amor sui est principium peccati; dicit enim Augustinus, XIV De civitate Dei, cap. xxviii, col. 436, t. 7, quod « facit civitatem Babylonis. » Ergo peccatores maxime amant seipsos. Ex plurimis Scripturæ sacræ textibus aliquis eruere posset vinculum charitatis esse solutum inter justos et peccatores. Sed textus isti omnes explicantur. Nonnullos referre licebit. Si communicabit lupus agno aliquando, sic peccator justo; quæ communicatio sancto homini ad carnem. Eccli., xiii, 21. Sensus est: sicut inconveniens est, et periculosa lupi et agni societas, sic peccatoris et justi. Nam sicut lupus agnum, sic peccator justum devorat. Contere brachium peccatoris et maligni, Ps. x, 15, id est: conteres; vel si imperativo sensu: contere potentiam peccatoris, non ipsum hominem, ut non possit nocere. Convertantur peccatores in infernum, omnes gentes quæ obliviscuntur Deum, Ps. ix, 18. « Ad litteram prædicit hoc, non optat. Peccatores qui dantur in reprobum sensum, convertentur in infernum, id est in mortiferam delectationem. Vel de pœna futura legitur. Dixit supra: In operibus manuum suarum comprehensus est peccator; » Hugo a S. Charo, Sup. psal. ix. Sicut deficit fumus deficiant, sicut fluit cera a facie ignis sic pereant peccatores a facie Dei, Ps. lxvii, 3. Ut scilicet jam non sint peccatores; sed pœnitentes. Verte impios, et non erunt, Prov., xii. Hic est bonus defectus. Et in eodem sensu legitur in Ps. ciii, 35: Deficiant peccatores a terra, et iniqui ita ut non sint. Noli manducare cum peccatoribus. Tob., iv, 18. Textus habet: Pænem tuum et vinum tuum super sepulturam justi constitue, et noli ex eo manducare, et bibere cum peccatoribus. Vel forte ad consolationem parentum post sepulturam jubet fieri convivia, quod opus est misericordiae; vel forte, super tumulo mortui, jubet fieri eleemosynas, et addit: ne conviveris cum peccatoribus, quia ex convictu mores formantur. Sed hoc non est personam peccatorum odisse. Iniquos odio habui, Ps. cxviii, 413. « Diligenter animadvertendum est, ut scilicet odio habeantur, non inquantum homines, sed in-

[II-II.q.25.a.7.arg.2] 2. Præterea, peccatum non tollit naturam: Sed hoc unicuique convenit ex sua natura quod diligat seipsum; unde etiam creaturæ irrationales naturaliter appetunt proprium bonum, puta conservationem sui esse, et alia hujusmodi. Ergo peccatores diligunt seipsos.

[II-II.q.25.a.7.arg.3] 3. Præterea, omnibus est diligibile bonum, ut Dionysius dicit in iv cap. De div. nom. Sed multi peccatores reputant se bonos. Ergo multi peccatores seipsos diligunt.

[II-II.q.25.a.7.sc] Sed contra est quod dicitur in ps. x, 6: Qui diligit iniquitatem, odit animam suam.

[II-II.q.25.a.7.co] Respondeo dicendum, quod amare seipsum uno modo commune est omnibus, alio modo proprium est bonorum, tertio modo proprium est malorum. Quod enim aliquis amet id quod seipsum esse æstimat, hoc commune est omnibus. Cæterum Christus cum publicanis et peccatoribus conversabatur, et hoc superbi et corde duri exprobabant Judæi: Ecce homo… publicanorum et peccatorum amicus, Matth., xi, 49; bibens vinum, amicus publicanorum et peccatorum, Luc., vii, 34; Quare cum publicanis et peccatoribus manducat Magister vester? hic peccatores recipit et manducat cum illis, Luc., xv, 2. Immo dixit ipse: Non veni vocare justos sed peccatores, Matth., ix, 43; Marc., ii, 47; Luc., v, 32; et de ipso Paulus scribit: Christus venit peccatores salvos facere, I Timoth., i. Unde fugienda sunt semper consortia vitiorum; fugiendae sunt societates et viæ peccatorum, quando hoc fieri possibile est rationabiliter. Sed numquid mulier uxorata virum deserere debet, quia peccator est? Numquid pater filium, vel filius patrem? Numquid frater aut soror fratrem? imo numquid amicitia conjunctus longo ex tempore semper amicum derelinquere debet? In hoc ultimo casu, respondendum est affirmative, si periculum sit corruptionis, quod periculum etiam supponi potest inter fratres. Sed, secluso periculo tali, prudenter tractandi sunt peccatores ut redeant ad cor, non deserendi. Etsi, quando nullo alio vinculo quam amicitia periculosa quis jungitur ipsis, aliquando deserendi sunt exterius, nunquam tamen cum adhuc salus eorum sperari potest, sive in vita, sive post mortem, sunt interius et coram Deo derelinquendi. Christus dilexit eos et tradidit semetipsum pro eis, natura enim omnes eramus filii iræ, et vita peccatores. Exemplo Christi Ecclesia tradit quotidie semetipsam pro peccatoribus, ut convertantur et vivant; et quod facit communio sanctorum nolumus facere, si personam peccato-rum odio habemus, quia pro peccatoribus communio sanctorum orat. Numquid non sunt hodie Christi vices gerere debentes, et forsitan ex officio, qui sunt immemores hujus effati: Calamum quassatum non conteret, et linum fumigans non extin- Homo autem dicitur esse aliquid dupliciter. Uno modo secundum suam substantiam et naturam; et secundum hoc omnes aestimant se esse id quod sunt, scilicet ex anima et corpore compositos; et sic etiam omnes homines boni et mali diligunt seipsos, inquantum diligunt suiipsorum conservationem. Alio modo dicitur homo esse aliquid secundum principalitatem, sicut princeps civitatis dicitur esse civitas; unde quod principes faciunt, dicitur civitas facere. Sic autem non omnes aestimant se esse id quod sunt. Principale enim in homine est mens rationalis; secundarium autem est natura sensitiva et corporalis, quorum primum Apostolus nominat interiorem hominem, secundum exteriorem, ut patet II ad Cor., iv. Boni autem aestimant principale in seipsis rationalem naturam, sive interiorem hominem; unde secundum hoc aestimant se esse quod sunt. Mali autem aestimant principale in seipsis naturam sensitivam et corporalem, scilicet exteriorem hominem. Unde non recte cognoscentes seipsos, non vere diligunt seipsos; sed diligunt id quod seipsos esse reputant. Boni autem vere cognoscentes seipsos, vere seipsos diligunt. Et hoc probat Philosophus in IX Ethic., cap. iv, per quinque, quae sunt amicitiae propria. Unusquisque enim amicus primo quidem vult suum amicum esse et vivere; secundo vult ei bona; tertio operatur bona ad ipsum; quarto convivit ei delectabiliter; quinto concordat cum ipso, quasi in eisdem delectatus et contristatus. Et secundum hoc boni diligunt seipsos, quantum ad interiorem hominem, quia volunt ipsum servari in sua integritate; et optant ei bona, quae sunt bona spiritualia, et etiam ad ea assequenda operam impendunt, et delectabiliter ad cor proprium redeunt, quia ibi inveniunt et bonas cogitationes in praesenti, et memoriam præteritorum bonorum, et spem etiam ex quibus delectatio causatur. Similitter futurorum bonorum etiam, non patiuntur in seipsis voluntatis dissensionem, quia tota anima eorum tendit in unum. E contrario autem mali non volunt con- 4 Ita cum Garcia posteriores omnes editiones; edit. Rom. cum plurimis codicibus: « Omnes aestimant bonum esse commune se esse id quod sunt. » — 2 Ita cum codd. Tarrac. et Alcan. et Paris., Nicolaï; al.: « quasi eisdem; » edit. Rom.: « quasi cum eodem delectatus, » etc — 3 Ita edit. passim; servari integritatem 5 interioris hominis; neque appetunt ei spiritualia bona; neque ad hoc operantur; neque delectabile est eis secum convivere, redeundo ad cor, quia inveniunt ibi mala, et præsentia, et præterita, et futura; quæ abhorrent; neque etiam sibiipsis concordant propter conscientiam remordentem, secundum illud psalm. xlix, 21: Arguam te, et statuam contra faciem tuam. Et per eadem probari potest quod mali amant seipsos secundum corruptionem exterioris hominis; sic autem boni non amant seipsos.

[II-II.q.25.a.7.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod ille amor sui, qui est principium peccati, est ille qui est proprius malorum, perveniens usque ad contemptum Dei, ut ibidem dicitur, quia mali etiam sic cupiunt exteriora bona, quod spiritualia contemnunt.

[II-II.q.25.a.7.ad.2] Ad secundum dicendum, quod naturalis amor, etsi non totaliter tollatur a malis, tamen in eis pervertitur per modum jam dictum.

[II-II.q.25.a.7.ad.3] Ad tertium dicendum, quod mali, inquantum aestimant se bonos, sic in 6 aliquid participant de amore sui. Nec tamen ista est vera sui dilectio, sed apparens; quæ etiam non est possibilis in his qui valde sunt mali. Conclusio — Diligunt mali seipsos secundum exterioris hominis corruptionem, sicut boni amant seipsos secundum interioris hominis integritatem et perfectionem.

[II-II.q.25.a.8.arg.1] Ad octavum sic proceditur. 4. Videtur quod non sit de necessitate charitatis ut inimici diligantur. Dicit enim Augustinus in Enchir., c. Lxxxiii, col. 266, t. 6, quod « hoc tam magnum bonum, » scilicet diligere inimicos, « non est tantæ multitudinis, quantam credimus exaudiri, cum in oratione dicitur : Dimitte nobis debita nostra. » Sed nulli dimittitur peccatum sine charitate; quia, ut dicitur Proverb., x, 43, universa delicta ope- codd. Tarrac. et Alcan.: « ad assequendi. ».

[II-II.q.25.a.8.arg.2] 2. Præterea, charitas non tollit naturam. Sed unaquæque res etiam irrationalis naturaliter odit suum contrarium, sicut ovis lupum, et aqua ignem. Ergo charitas non facit quod inimici diligantur.

[II-II.q.25.a.8.arg.3] 3. Præterea, charitas non agit perperam, I Cor., xiii, 4. Sed hoc videtur esse perversum quod aliquis diligat inimicos, sicut et quod aliquis odio habeat amicos; unde II Reg., xix, 6, exprobrando dicit Joab ad Divid: Diligis odientes te, et odio habes diligentes te. Ergo charitas non facit ut inimici diligantnr.

[II-II.q.25.a.8.sc] Sed contra est quod Dominus dicit Matth., v, 44: Diligite inimicos vestros.

[II-II.q.25.a.8.co] Respondeo dicendum, quod dilectio inimicorum tripliciter potest considerari: uno quidem modo, ut inimici diligantur, inquantum sunt inimici; et hoc est perversum, et charitati repugnans, quia hoc est diligere malum alterius. Alio modo potest accipi dilectio inimicorum quantum ad naturam, sed in universali; et sic dilectio inimicorum est de necessitate charitatis, ut scilicet aliquis diligens Deum et proximum ab illa generalitate dilectionis proximi inimicos suos non excludat. Tertio modo potest considerari dilectio inimicorum in speciali, ut scilicet aliquis in speciali moveatur motu dilectionis ad inimicum; et istud non est de necessitate charitatis absolute, quia nec etiam moveri motu dilectionis in speciali ad quoslibet homines singulariter est de necessitate charitatis, quia hoc esset impossibile. Est tamen de necessitate charitatis secundum præparationem animi, ut scilicet homo habeat animum paratum ad hoc quod in singulari inimicum diligeret, si necessitas occurreret. Sed quod absque articulo necessitatis homo etiam hoc actu impleat ut diligat inimicum propter Deum, hoc pertinet ad perfectionem charitatis. Cum enim ex charitate diligatur proximus propter Deum; quanto aliquis magis diligit Deum, tanto etiam magis ad proximum dilectionem ostendit, nulla inimicitia impediente; sicut si aliquis multum diligeret aliquem hominem, amore ipsius filios ejus amaret, etiam inimicos sibi. Et secundum hunc modum loquitur Augustinus loc. cit. Unde patet responsio ad primum.

[II-II.q.25.a.8.ad.2] Ad secundum dicendum, quod unaquæquæ res naturaliter odio habet id quod est sibi contrarium, inquantum est sibi contrarium. Inimici autem sunt nobis contrarii, inquantum sunt inimici: unde hoc debemus in eis odio habere; debet enim nobis displicere quod nobis inimici sunt. Non autem nobis sunt contrarii, inquantum homines sunt, et beatitudinis capaces; et secundum hoc debemus eos diligere.

[II-II.q.25.a.8.ad.3] Ad tertium dicendum, quod diligere inimicos, inquantum sunt inimici, hoc est vituperabile; et hoc non facit charitas, ut dictum est. Conclusio — Non sunt inimici ut inimici ex charitate diligendi, sed potius odio habendi: secundum suam autem naturam excipiendi non sunt a dilectionis generalitate, et nonnisi in necessitatis articulo in particulari tenemur illis dilectionem exhibere; licet perfectionis esset, etiam extra necessitatis tempus illis dilectionis officium impendere.

[II-II.q.25.a.9.arg.1] Ad nonum sic proceditur. 1. Videtur quod de necessitate charitatis sit quod aliquis homo signa vel effectus dilectionis inimico exhibat. Dicitur enim I Joan., III, 48: Non diligamus verbo neque lingua, sed opere et veritate. Sed opere diligit aliquis exhibendo ad eum quem diligit, signa et effectus dilectionis. Ergo de necessitate charitatis est ut aliquis hujusmodi signa et effectus inimicis exhibat.

[II-II.q.25.a.9.arg.2] 2. Præterea, Matth., v, 44, Dominus simul dicit: Diligite inimicos vestros, et: Benefacite his qui oderunt vos. Sed diligere inimicos est de necessitate charitatis. Ergo etiam benefacere inimicis.

[II-II.q.25.a.9.arg.3] 3. Præterea, charitate amatur non solum Deus, sed etiam proximus. Sed Gregorius dicit in Homil. Pentec., xxx in Evang., § 2, col. 1221, t. 2, quod « amor Dei non potest Id est perverse, vel injuste, ut explicat etiam ibi S. Thomas, lect. 2. — Ita cum codd. Alcan. et Tarrac., edit. passim: « scilicet in universali. » esse otiosus; operatur etenim magna, si est; si operari renuit, amor non est. » Ergo charitas quae habetur ad proximum, non potest esse sine operationis effectu. Sed de necessitate charitatis est ut omnis proximus diligatur, etiam inimicus. Ergo de necessitate charitatis est ut etiam ad inimicos signa et effectus dilectionis ostendamus.

[II-II.q.25.a.9.sc] Sed contra est quod Matth., v, super illud: Benefacite his quæ oderunt vos, dicit Glossa quod « benefacere inimicis est cumulus perfectionis. » Sed id quod pertinet ad perfectionem charitatis, non est de necessitate ipsius. Ergo non est de necessitate charitatis quod aliquis signa et effectus dilectionis inimicis exhibeat.

[II-II.q.25.a.9.co] Respondeo dicendum, quod effectus et signa charitatis ex interiori dilectione procedunt, et ei proportionantur. Dilectio autem interior ad inimicum in communi qui dem est de necessitate præcepti absolute; in speciali autem est non absolute, sed secundum præparationem animi, ut supra dictum est. Sic ergo dicendum est de effectu et signo dilectionis exterius exhibendo. Sunt enim quædam signa vel beneficia dilectionis quæ exhibentur proximis in communi; puta cum aliquis orat pro omnibus fidelibus, vel pro toto populo, aut cum aliquod beneficium impendit aliquis toti communitati; et talia beneficia vel dilectionis signa inimicis exhi- In quodam cod. : « extendamus. » — Al. : « pertrahi. » Signa dilectionis sunt alia communia, et alia specialia. Communia communiter omnibus exhibentur, christiano a quovis christiano, concivi a quovis concive, cognato a quovis cognato, etc. Quædam sunt enim signa communia in sua classe, quæ specialia sunt respective ad omnes homines. Specialia exhibentur determinatis personis, aut amicis aut familiaribus. Denegando inimico signa communia dilectionis, secundum suam classem, si id fiat coram scientibus, sumus illi et aliis scandalo, quod virtus charitatis prohibet. Secus est de signis specialibus. Unde illicitum est per se loquendo excludere inimicum a communibus orationibus, communibus eleemosynis, communi beneficio, v. g. prandio quod exhibes alicui collegio vel communitati cujus inimicus tuus est pars. Illicitum est recusare merces expositas inimico vendere, ipsi alloquenti non respondere, ipsum salutantem non resalutare, omnes pluribus occurrendo salutare præter ipsum. Per accidens quis potest non teneri ad danda inimico signa etiam communia charitatis, ut si ex bere est de necessitate præcepti. Si enim non exhiberentur inimicis, hoc pertineret ad livorem vindictæ, contra id quod dicitur Lev., xix, 48 : Non quæres ultionem, et non eris memor* injuriæ civium tuorum. Alia vero sunt beneficia vel dilectionis signa quæ quis exhibet particulariter aliquibus personis; et talia beneficia vel dilectionis signa inimicis exhibere non est de necessitate salutis, nisi secundum præparationem animi, ut scilicet subveniatur eis in articulo necessitatis, secundum illud Prov., xxv, 21 : Si esurierit inimicus tuus, ciba illum; si sitit, da illi potum*. Sed quod præter articulum necessitatis hujusmodi beneficia aliquis inimicis exhibet, pertinet ad perfectionem charitatis, per quam aliquis non solum cavet vinci a malo, quod necessitatis est; sed etiam vult in bono vincere malum, quod est perfectionis; dum scilicet non solum cavet propter injuriam sibi illatam detrahi ad odium, sed etiam propter sua beneficia intendit inimicum pertrahere ad suum amorem. Et per hoc patet responsio ad objecta.

[II-II.q.25.a.10.arg.1] Ad decimum sic proceditur. 1. Videtur quod angelos ex charitate non debeamus diligere. Ut enim Augustinus dicit in lib. I De doctr. christ., cap. xxvi, col. 29, t. 3, « gemina est dilectio charitatis, scilicet Dei et proximi. » Sed dilectio angelorum non continetur sub dilectione Dei, cum sint substantiæ creatæ; nec etiam videtur contineri sub dilectione proximi, cum non communicent nobiscum in specie. Ergo angeli non sunt ex charitate diligendi.

[II-II.q.25.a.10.arg.2] 2. Præterea, magis conveniunt nobiscum bruta animalia quam angeli; nam nos et bruta animalia sumus in eodem genere propinquo. Sed ad bruta animalia non habemus charitatem, ut supra dictum est. Ergo etiam neque ad angelos.

[II-II.q.25.a.10.arg.3] 3. Præterea, nihil est ita proprium amicorum, sicut convivere, ut dicitur in VIII Ethic., cap. v, ante med. Sed angeli non convivunt nobiscum, nec etiam eos videre possumus. Ergo ad eos charitatis amicitiam habere non valemus.

[II-II.q.25.a.10.sc] Sed contra est quod Augustinus dicit in I De doctr. christ., cap. xxx, § 33, col. 31, t. 3: « Jam vero si vel cui præbendum a nobis est, vel a quo nobis præbendum est officium misericordiæ, recte proximus di-donare. — Triplex est offensa, simplex, injuriosa, damnosa. Simplex est laesio voluntatis alterius absque damno proximi, nec laesione juris. Injuriosa est violatio stricti juris alieni sine damno. Damnosa est laesio proximi cum damno. Exemplum primæ: amico denegas officium quod petit et præstare potes. Exemplum secundæ: alterius uxorem cognoscis, non secuta prole. Exemplum tertiae: noces alicui in bonis animæ, vitæ, famæ aut fortunæ. Primam offensus condonare tenetur. Pro secunda et tertia satisfactionem exigere potest, sed rationabilem, ita ut rem non deferat ad judicem, si aliter fieri possibile est. Pœnam autem capitis urgere non debet, si nullum sibi inde obvenit emolumentum. Ex verbis Christi: Si offers munus tuum ad altare et ibi recordatus fueris quia frater tuus habet aliquid adversum te, etc., ortus est antiquus Ecclesiæ usus dandi invicem ante communionem osculum sanctum, vel ut nunc fit, tabellam pacis. Cæterum intelligenda sunt verba Christi: quando ratio prudentiae, locus et tempus id permittunt.

[II-II.q.25.a.10.co] Respondeo dicendum, quod amicitia charitatis, sicut supra dictum est, fundatur super communicatione beatitudinis æternæ, in cujus participatione communicant cum angelis homines; dicitur enim Matth., xxii, 30, quod in resurrectione erunt homines sicut angeli in cælo. Et ideo manifestum est quod amicitia charitatis etiam ad angelos se extendit.

[II-II.q.25.a.10.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod proximus non solum dictur communicatione speciei, sed etiam communicatione beneficiorum pertinentium ad vitam æternam, super qua communicatione amicitia charitatis fundatur.

[II-II.q.25.a.10.ad.2] Ad secundum dicendum, quod bruta animalia conveniunt nobiscum in genere propinquo ratione naturæ sensitivæ, secundum quam non sumus participes æternæ beatitudinis, sed secundum mentem rationalem in qua convenimus cum angelis.

[II-II.q.25.a.10.ad.3] Ad tertium dicendum, quod angeli non convivunt nobis exteriori conversatione, quæ nobis est secundum sensitivam naturam; convivimus tamen angelis secundum mentem, imperfecte quidem in hac vita, perfecte autem in patria, sicut et supra dictum est.

[II-II.q.25.a.11.arg.1] Ad undecimum sic proceditur. 4. Videtur quod dæmones ex charitate debeamus diligere. Angeli enim sunt nobis proximi, inquantum communicamus cum eis in rationali mente. Sed etiam dæmones sic nobiscum communicant, quia data naturalia in eis manent integra, scilicet esse, vivere et intelligere, ut dicit Dionysius in iv cap. De div. nom., § 23, col. 726, t. 4. Ergo debeamus dæmones ex charitate diligere.

[II-II.q.25.a.11.arg.2] 2. Præterea, dæmones differunt a beatis angelis differentia peccati, sicut et peccatores homines a justis. Sed justi homines ex charitate diligunt peccatores. Ergo etiam ex charitate debent diligere dæmones.

[II-II.q.25.a.11.arg.3] 3. Præterea, illi a quibus beneficia nobis impenduntur, debent a nobis ex charitate diligigi tanquam proximi, sicut patet ex auctoritate Augustini supra inducta. Sed dæmones nobis in multis sunt utiles, dum « nos tentando nobis coronas fabricant, » sicut Augustinus dicit, XI De civ. Dei. Ergo dæmones sunt ex charitate diligendi.

[II-II.q.25.a.11.sc] Sed contra est quod dicitur Isa., xxviii, 18: Delebitur foedus vestrum cum morte, et pactum vestrum cum inferno non stabit. Sed perfectio pacis et foederis est per charitatem. Ergo ad dæmones, qui sunt inferni eos malitias suas exercere dæmones; secundo in hoc quod eos frequenter reprehendunt, et admonent ut satisfaciant; tertio in hoc quod sæpe eos retrahunt, cum desistere a peccatis nolunt, ut ne peccent tantum quantum volunt. Et nunquam derelinquunt peccatorem usque ad horam mortis, etiam quantumcumque malus sit, quin sit aliquis ipsorum effectus, vel a malo retrahendo, vel ad bonum impellendo, ut dicit S. Thomas. — Serviunt pœnitentibus, quid faciendum sit sollicite eos instruendo, et quo modo se regere debeant in verbis et in factis ne recidivent, et Deum denuo offendant. Historiam Loth habes in hujus exemplum. — Serviunt perfectis, semper instigando eos ut in bono proficiant, et quotidie meliores fiant. — In agone mortis fugant dæmones, et cum omnes amici hominem morientem relinquunt, tunc angeli ei in extremo fine subveniunt. — Post mortem ducunt animam hominis in cælum. — Insuper angeli habent eumdem Patrem ac Creatorem quam nos, sunt nobis similes in possessione hæreditatis æternæ, et in hoc quod Dominus noster Jesu Christus, qui cibus noster est in sacramento, est etiam cibus angelorum in cælo. — His omnibus titulis merentur a nobis ex charitate præcipua diligigi. Hos diligit Deus et nobiscum sunt in communione sanctorum incolæ, et mortis procuratores, charitatem habere non debemus.

[II-II.q.25.a.11.co] Respondeo dicendum, quod, sicut supra dictum est, in peccatoribus ex charitate debemus diligere naturam; peccatum autem odire. In nomine autem dæmonis significatur natura peccato deformata; et ideo dæmones ex charitate non sunt diligendi. Et si non fiat vis in nomine, et quaestio referatur ad illos spiritus qui dæmones discuntur, utrum sint ex charitate diligendi, respondendum est secundum præmissa, quod aliquid ex charitate diligitur dupliciter: uno modo sicut ad quem amicitia habetur; et sic ad illos spiritus charitatis amicitiam habere non possumus; pertinet enim ad rationem amicitiae ut amicis nostris bonum velimus; illud autem bonum vitæ æternæ quod respicit charitas, spiritibus illis a Deo æternaliter damnatis ex charitate velle non possumus; hoc enim repugnaret charitati Dei, per quam ejus justitiam approbamus. Alio modo diligitur aliquid sicut quod volumus permanere ut bonum alterius; per quem modum ex charitate diligimus irra-tionales creaturas, inquantum volumus eas permanere ad gloriam Dei et utilitatem hominum, ut supra dictum est, et per hunc modum naturam dæmonum etiam ex charitate diligere possumus, inquantum scilicet volumus illos spiritus in suis naturalibus conservari ad gloriam Dei. æterna. Locus quem affert Parm., licet XI De civ. Dei, c. xvii, nil habet præter ista: « Prosunt tentationes ejus sanctis, quibus eas obesse desiderat, » col. 332, t. 7. — Expressius quidem In ps. Lx, § 3, col. 724, t. 4: « Profectus noster per tentationem nostram fit, nec quisque potest coronari nisi vicerit, nec potest vincere nisi certaverit, nec potest certare nisi inimicum et tentationes habuerit. » Plenius autem in D. Bernardo, Serm. xvii in Cantic., § 6, col. 210, t. 4 edit. Vivès: « Jucundum judicium, ut superbus ille humilium malleator, eisdem ipsis nesciens fabricet coronas perpetuas, impugnando omnes et omnibus succumbendo. ».

[II-II.q.25.a.11.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod mens angelorum non habet impossibilitatem ad aeternam beatitudinem habendam, sicut habet mens dæmonum; et ideo amicitia charitatis, quæ fundatur super communicatione vitæ aeternæ magis quam super communicatione naturæ, habetur ad angelos, non autem ad dæmones.

[II-II.q.25.a.11.ad.2] Ad secundum dicendum, quod homines peccatores in hac vita habent possibilitatem perveniendi ad beatitudinem aeternam: quod non habent illi qui sunt in inferno damnati, de quibus quantum ad hoc est eadem ratio sicut et de dæmonibus.

[II-II.q.25.a.11.ad.3] Ad tertium dicendum, quod utilitas quæ nobis ex dæmonibus provenit, non est ex eorum intentione, sed ex ordinatione divinæ providentiæ; et ideo ex hoc non inducimur ad habendam amicitiam eorum, sed ad hoc quod simus Deo amici, qui eorum perversam intentionem convertit in nostram utilitatem.

[II-II.q.25.a.12.arg.1] Ad duodecimum sic proceditur. 1. Videtur quod inconvenienter enumerentur quatuor ex charitate diligenda, scilicet Deus, proxi- Ex commentario Hugonis a S. Charo, in Epist. ad Romanos, cap. xiii: « Hanc quæstionem movet Augustinus, dicens: Utrum ad illa duo præcepta (charitatis scilicet) pertineat dilectio angelorum non irrationabiliter quæritur. Et solvit dicens: Jam vero si, vel cui præbendum, vel a quo nobis præbendum est officium misericordiae, recte proximus di-citur, manifestum est hoc præcepto quo jubemur proximum diligere, et angelos sanctos contineri, a quibus nobis tot impenduntur officia quanta multis divinarum Scripturarum locis astrui facile est. Sed iterum quia dicit sanctos angelos, manifestum est quod mali angeli non sunt diligendi ex charitate. — Similiter nec aliquis præscitus, id est damnatus, scitus esse præscitus. » Et de facto, quod servitium nobis exhibent dæmones? Morbos aliquos curare possunt, honores vel divitias procurare, et sic beneficos et in homines benevolos apparere, sed in omnibus respice finem. Ad quem finem sic agunt dæmones? Ad decipiendum incautos Ecclesiæque mandatis inobedien- mus, corpus nostrum et nosipsi. Ut enim Augustinus dicit, Sup. Joan., tract. lxxxiii, col. 1846, t. 3, « qui non diligit Deum, nec seipsum diligit. » In Dei ergo dilectione includitur dilectio suiipsius. Non ergo est alia dilectio suiipsius et alia dilectio Dei.

[II-II.q.25.a.12.arg.2] 2. Præterea, pars non debet dividi contra totum. Sed corpus nostrum est quædam pars nostri. Non ergo debet dividi, quasi aliud diligibile, corpus nostrum a nobis ipsis.

[II-II.q.25.a.12.arg.3] 3. Præterea, sicut nos habemus corpus, ita etiam proximus. Sicut ergo dilectio qua quis diligit proximum, distinguitur a dilectione qua quis diligit seipsum, ita dilectio qua quis diligit corpus proximi, debet distinguui a dilectione qua quis diligit corpus suum. Non ergo convenienter distinguuntur qua-tuor ex charitate diligenda.

[II-II.q.25.a.12.sc] Sed contra est quod Augustinus dicit in I De doctr. christ., cap. xxiii, § 22, col. 27, t. 3: « Quatuor sunt diligenda: unum quod supra nos est, » scilicet Deus, « alterum quod nos sumus; tertium quod juxta nos est, » scilicet proximus; « quartum quod infra nos est, » scilicet proprium corpus.

[II-II.q.25.a.12.co] Respondeo dicendum, quod, sicut dictum est, amicitia charitatis super communicatione beatitudinis fundatur. In qua quidem communicatione unum est quod consideratur ut principium influens beatitudinem, scilicet Deus; aliud est beatitudinem directe participans, scilicet homo et angelus; tertium autem est id ad quod per quamdam redundantiam beatitudo derivatur, scilicet corpus humanum. Id quidem quod est beatitudinem influens, est ea ratione diligibile, quia est beatitudinis causa: id autem quod est beatitudinem participans, potest esse duplici ratione diligibile; vel quia est unum nobiscum, vel quia est nobis consociatum in beatitudinis participatione: et secundum hoc sumuntur duo ex charitate diligibilia, prout scilicet homo diligit et seipsum et proximum.

[II-II.q.25.a.12.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod diversa habitudo diligentis ad diversa diligibilia facit diversam rationem diligibilitatis. Et secundum hoc, quia est alia habitudo hominis diligentis ad Deum et ad seipsum, propter hoc ponuntur duo diligibilia, cum dilectio unius sit causa dilectionis alterius; unde ea remota, alia removetur.

[II-II.q.25.a.12.ad.2] Ad secundum dicendum, quod subjectum charitatis est mens rationalis, quae potest esse beatitudinis capax, ad quam corpus directe non attingit, sed solum per quamdam redundantiam; et ideo homo secundum rationalem mentem, quae est principalis in homine, alio modo se diligit secundum charitatem, et alio modo corpus proprium.

[II-II.q.25.a.12.ad.3] Ad tertium dicendum, quod homo diligit proximum et secundum animam et secundum corpus, ratione cujusdam consociationis in beatitudine. Et ideo ex parte proximi est una tantum ratio dilectionis; unde corpus proximi non ponitur speciale diligibile. Conclusio — Quatuor sunt ex charitate diligibilia: Deus, proximus, corpus nostrum ac nosipsi.