[II-II.q.25.a.1.arg.1] Ad primum sic proceditur. 4. Videtur quod per indulgentiam non possit aliquid remitti de pœna satisfactoria. Quia super illud II Timoth., ii: Negare se ipsum non potest, dicit Glossa: « Quod faceret, si dicta sua non impleret. » Sed ipse dicit Deut., xxv, 5: Pro mensura peccati erit et plagarum modus. Ergo non potest aliquid remitti de pœna satisfactionis taxata secundum quantitatem culpæ.

[II-II.q.25.a.1.arg.2] 2. Præterea, inferior non potest absolvere ab eo ad quod superior obligavit. Sed Deus in absolvendo a culpa obligat ad pœnam temporalem, ut dicit Hugo de S. Victore, Tract. vi Sum. sent., cap. xi, col. 148, t. 2. Ergo nullus homo potest absolvere a pœna illa, aliquid inde dimittendo.

[II-II.q.25.a.1.arg.3] 3. Præterea, hoc ad potestatem excellentiæ pertinet ut sine sacramentis effectus sacramentorum tradatur. Sed nullus habet potestatem excellentiæ in sacramentis nisi Christus. Cum ergo satisfactio sit pars sacramenti pœnitentiæ, operans ad dimissionem pœnæ debitæ, videtur quod nullus homo purus possit dimittere debitum pœnæ sine satisfactione.

[II-II.q.25.a.1.sc] Sed contra, II Corinth., ii, 10: Nam et ego quod donavi, si quid donavi propter vos in persona Christi; Glossa: « Id est ac si Christus donasset. » Sed Christus poterat relaxare absque omni satisfactione pœnam peccati, ut patetJoan., viii, de muliere adultera. Ergo et Paulus potuit. Ergo et Papa potest, qui non est minoris potestatis in Ecclesia quam Paulus fuit. Præterea, Ecclesia universalis non potest errare: quia ille qui in omnibus exauditus est pro sua reverentia, Hebr., v, dixit Petro, super cujus confessione Ecclesia fundata est: Ego rogavi pro te, ut non deficiat fides tua, Luc., xxii, 32. Sed Ecclesia universalis indulgentias approbat et facit. Ergo indulgentiæ aliquid valent.

[II-II.q.25.a.1.co] Respondeo dicendum, quod ab omnibus conceditur indulgentias aliquid valere, quia impium esset dicere quod Ecclesia aliquid vane faceret. Sed quidam dicunt quod non valent ad absolvendum a reatu pœnæ, quam quis in purgatorio secundum judicium Dei meretur; sed valent ad absolvendum ab obligatione, qua sacerdos obligavit pœnitentem ad pœnam aliquam, vel ad quam etiam obligatur ex canonum statutis. Sed hæc opinio non videtur vera. Primo quia est expresse contra privilegium Petro datum, ut quod in terra remitteret, in cælo remitteretur. Unde remissio quæ fit quantum ad forum Ecclesia, valet etiam quantum ad forum Dei. Et præterea Ecclesia hujusmodi indulgentias faciens magis damnificaret quam adjuvaret, quia remitteret ad graviores pœnas, scilicet purgatorii, absolvendo a pœnitentiis injunctis. Et ideo aliter dicendum, quod valent et quantum ad forum Ecclesia, et quantum ad judicium. Dei ad remissionem pœnæ residuæ post contritionem et confessionem, et absolutionem, sive sit injuncta, sive non. Ratio autem quare valere possint, est unitas corporis mystici, in quam multi in operibus pœnitentiæ supererogaverunt ad mensuram debitorum suorum: et multi etiam tribulationes injustas sustinuerunt patienter, per quas multitudo pœnarum poterat expiari, si eis deberetur: quorum meritorum tanta est copia quod omnem pœnam debitam nunc viventibus exceedunt: et præcipue propter meritum Christi; quod etsi in sacramentis operatur, non tamen efficacia ejus in sacramentis includitur, sed sua infinitate excedit efficaciam sacramentorum. Dictum est autem supra, quod unus pro alio satisfacere potest. Sancti autem, in quibus superabundantia operum satisfactionis inventur, non determinate pro isto, qui remissione indiget, hujusmodi opera fecerunt, alias absque omni indulgentia consequeretur remissionem, sed communiter pro tota Ecclesia: sicut Apostolus ait se adimplere ea quæ desunt passionum Christi in corpore suo pro Ecclesia, ad quam scribit. Et sic prædicta merita sunt communia totius Ecclesia. Ea autem quæ sunt alicuus multitudinis communia, distribuuntur singulis de multitudine, secundum arbitrium ejus qui multitudini præest. Unde sicut aliquis consequeretur remissionem pœnæ si alius pro eo satisfecisset; ita si satisfactio alterius sibi per eum qui potest, distribuatur.

[II-II.q.25.a.1.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod remissio quæ per indulgentias fit, non tollit quantitatem pœnæ ad culpam; quia pro culpa unius alius sponte pœnam sustinuit, ut dictum est.

[II-II.q.25.a.1.ad.2] Ad secundum dicendum, quod ille qui indulgentias suscipit, non absolvitur, simpliciter loquendo, a debito pœnæ; sed datur unde ei debitum solvat.

[II-II.q.25.a.1.ad.3] Ad tertium dicendum, quod effectus sacramentalis absolutionis est diminutio reatus: et hic effectus non inducitur perindulgentias; sed faciens indulgentias pœnam pro eo, quam debuit, solvit de bonis Ecclesia communibus, ut ex dictis patet. Quidam docent quod dubium est de merito Christi et quoad pœnam damni et quoad pœnam sensus. Non videtur illis quod pœnam damni Christi solverit quam ipse non sustinuit. Similitter cum actuali mortali debeatur pœna æterna non fuit in morte Christi nec intentive nec extensive tantum de pœnalitate quantum est in pœna æterna sensus in inferno. — Durandus V.

[II-II.q.25.a.2.arg.1] Ad secundum sic proceditur. 1. Videtur quod indulgentiæ non valeant tantum, quantum pronuntiantur. Indulgentiæ enim non habent effectum nisi ex vi clavium. Sed ex vi clavium non potest habens clavem dimittere de pœna peccati nisi aliquid determinatum, considerata quantitate peccati et contritionis pœnitentis. Ergo cum indulgentiæ fiant pro libito instituentis indulgentiam, videtur quod non valeant tantum, quantum pronuntiantur.

[II-II.q.25.a.2.arg.2] 2. Præterea, per debitum pœnæ homo a gloriæ adeptione retardatur, quam summe appetere debet. Sed si indulgentiæ tantum valent, quantum pronuntiantur, in brevi homo per indulgentias discurrens posset ab omni reatu temporalis pœnæ immunis reddi. Ergo videtur quod deberet his acquirendis, omnibus aliis operibus dimissis, homo vacare.

[II-II.q.25.a.2.arg.3] 3. Præterea, aliquando datur indulgentia, quod qui dat auxilium ad aliquam fabricam erigendam, tertiam partem remissionis peccatorum consequatur. Si ergo indulgentiæ tantum valent, quantum prædicantur, tunc qui dat unum dena-rium, et secundo unum, et iterum tertium, plenam absolutionem ab omni pecatorum pœna consequitur, quod videtur absurdum.

[II-II.q.25.a.2.sc] Sed contra, Job., xiii, 7: Numquid Deus indiget vestro mendacio, ut pro illo loquamini dolos? Ergo Ecclesia prædicando indulgentias non mentitur; et ita tantum valent, quantum prædicantur. Præterea, I Corinth., xv, 14: dicit Apostolus: Si inanis est prædicatio nostra, inanis est et fides vestra. Ergo qui cumque in prædicatione falsum dicit, fidem, quantum est in se, evacuat, et ita mortaliter peccat. Si ergo non tantum valent indulgentiae, quantum prædicantur, omnes mortaliter peccant indulgentiae prædicantes; quod est absurdum.

[II-II.q.25.a.2.co] Respondeo dicendum, quod circa hoc est multiplex opinio. Quidam enim dicunt quod hujusmodi indulgentiae non tantum valent, quantum prædicantur, sed unicuique tantum valent, quantum fides, et devotio sua exigit. Sed dicunt quod Ecclesia ad hoc ita pronuntiat, ut quadam pia fraude ad benefaciendum aliciat; sicut mater quae promittens filio pomum ipsum ad ambulandum provocat. Sed hoc videtur esse valde periculosum di- 1 cere. Sicut enim dicit Augustinus in Epist, xxviii ad Hieronymum. c. iii, col. 112, t. 2, « si in sacra Scriptura deprehenditur aliquid falsitatis, jam robur auctoritatis sacra Scripturæ perit. » Et similiter si in prædicatione Ecclesiæ aliqua falsitas deprehenderetur, non essent documenta Ecclesiæ alicujus auctoritatis ad robotandam fidem. Et ideo alii dixerunt quod valent tantum, quantum pronuntiantur, secundum justam aestimationem, non tamen dantis indulgentiam, qui nimis forte aestimat quod dat, aut secundum aestimationem recipientis, qui nimis parum aestimare posset quod datur; sed secundum justam aestimationem, quæ justa est secundum judicium bonorum, pensata conditione personæ, et utilitate et necessitate Ecclesiæ; quia uno tempore Ecclesia plus indiget quam alio. Sed hæc etiam opinio stare non potest, ut videtur: primo quia secundum hoc indulgentia non valerent ad remissionem, sed magis ad commutationem quamdam; et pra-terea prædicatio Ecclesiæ a mendacio non excusaretur; cum quandoque indulgentia prædicetur longe major quam justa aestimatio possit requirere, omnibus prædictis conditionibus pensatis: sicut quando dat Papa indulgentiam, quod pergens ad unam ecclesiam habeat septem annos indulgentia, cujusmodi etiam indulgentia a beato Gregorio in stationibus Romæ institutæ sunt. Et ideo alii dicunt quod quantitas remissionis in indulgentiis non est mensuranda secundum devotionem tantum suscipientis, ut prima opinio dicebat; neque secundum quantitatem ejus quod datur, sicut docebat secunda; sed secundum causam pro qua indulgentia datur, ex qua reputatur quis dignus ut talem indulgentiam consequatur. Unde secundum quod accidit ad illam causam, secundum hoc consequitur remissionem indulgentia vel in toto, vel in parte. Sed hoc iterum non potest salvare consuetudinem Ecclesiæ quæ interdum majorem pro eadem causa, interdum minorem indulgentiam ponit; sicut rebus eodem modo se habentibus, quando datur unus annus visitantibus ecclesiam unam, quando quadraginta dies, prout gratiam Papa facere voluerit indulgentiam constituens. Unde quantitas remissionis in dulgentiae non est mensuranda ex causa quæ facit aliquem indulgentia dignum. Et ideo aliter dicendum est quod quantitas effectus sequitur quantitatem suæ causae. Causa autem remissionis pœnæ in indulgentiis non est nisi abundantia meritorum Ecclesiæ, quæ se habet sufficienter ad totam pœnam expiandam; non autem causa remissionis effectiva est vel devotio, vel labor, vel datum recipientis indulgentiam, aut causa pro qua datur indulgentia. Unde non oportet ad aliquid horum proportionare quantitatem remissionis, sed ad merita Ecclesiæ, quæ semper superabundant. Et ideo secundum quod applicantur ad istum, secundum hoc remissionem consequitur. Ad hoc autem quod applicentur isti requiritur auctoritas dispensandi hujusmodi thesaurum et unio ejus cui dispensatur, ad eum qui merebatur, quod est per charitatem, et ratio dispensationis, secundum quam salvetur intentio illorum qui opera meritoria fecerunt: fecerunt enim ad honorem Dei, et utilitatem Ecclesiæ in generali. Unde quæcumque causa adsit quæ in utilitatem Ecclesiæ et honorem Dei vergat, sufficiens est ratio indulgentias elargiendi. Et ideo secundum alios est dicendum, quod indulgentiae simpliciter tantum valent, quantum prædicantur, dummodo ex parte dantis sit auctoritas et ex parte recipientis charitas, et ex parte causæ pietas, quæ comprehendit honorem Dei, et proximi utilitatem. Nec in hoc fit nimis magnum forum de misericordia Dei, ut qui-dam dicunt, nec divinæ justitiæ derogatur; quia nihil de pœna dimittitur, sed unius pœna alteri computatur.

[II-II.q.25.a.2.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod clavis, sicut supra dictum est, est duplex, scilicet ordinis, et jurisdictionis. Clavis ordinis sacramentale quoddam est: et quia sacramentorum effectus non sunt determinati ab homine, sed a Deo, ideo non potest taxare sacerdos quantum per clavem ordinis in foro confessionis de pœna debita dimittatur; sed tantum dimittitur quantum Deus ordinavit. Sed clavis jurisdictionis non est quid sacramentale, et effectus ejus arbitrio hominis subjacet: et hujusmodi clavis effectus est remissio quæ est per indulgentias; cum non pertineat ad dispensationem sacramentorum talis remissio, sed ad dispensationem bonorum communium Ecclesiæ. Et ideo etiam legati non Colligitur ex pleniori textu. sacerdotes indulgentias concedere 1 possunt. Unde in arbitrio dantis indulgentiam est taxare quantum per indulgentiam de pœna remittatur. Si tamen inordinate remittat, ita quod homines quasi pro nihilo ab operibus pœnitentiæ revocentur, peccat faciens tales indulgentias: nihilominus quis plenam indulgentiam consequitur.

[II-II.q.25.a.2.ad.2] Ad secundum dicendum, quod, quam vis indulgentiae multum valeant ad remissionem pœnæ, tamen alia opera satisfactionis sunt magis meritoria respectu præmii essentialis: quod in infinitum melius est quam dimissio pœnæ temporalis.

[II-II.q.25.a.2.ad.3] Ad tertium dicendum, quod quando datur indulgentia indeterminate ei qui dat auxilium ad fabricam ecclesiæ, intelligitur tale auxilium quod sit conveniens ei qui auxilium dat; et secundum quod accedit ad hoc, secundum hoc plus, vel minus de indulgentia consequitur. Unde etiam aliquis pauper dans unum denarium consequitur totam indulgentiam, non autem dives quem non decet ad opus tam pium etfructuosum ita parum dare; sicut non diceretur rex alicui homini auxilium facere, si ei obolum daret.

[II-II.q.25.a.5.arg.1] Ad quintum sic proceditur. 1. Videtur quod Mater Dei sit adoranda adoratione latriæ. Videtur enim idem honor esse exhibendus matri regis et regi; unde dicitur III Reg., ii, 19, quod positus est thronus matri regis, quæ sedit ad dexteram ejus: et$^2$ Augustinus dicit in Serm. de Assumptione, col. 2130, t. 5: « Thronum Dei et thalamum Domini domum, atque tabernaculum Christi dignum est ibi esse ubi est ipse. » Sed Christus adoratur adoratione latriæ. Ergo et mater ejus.

[II-II.q.25.a.5.arg.2] 2. Præterea, Damascenus dicit, IV lib. Orth. fid., cap. xvI, col. 1471, t. 4, quod honor matris refertur ad filium. Sed filius adoratur adoratione latriæ. Ergo et mater Christi eadem adoratione est$^5$ adoranda.

[II-II.q.25.a.5.arg.3] 3. Præterea, charitas, cum sit amicitia quædam, ad eos habetur qui redamare possunt. Sed corpus nostrum non potest nos ex charitate diligere. Ergo non est ex charitate diligendum.

[II-II.q.25.a.5.sc] Sed contra est quod mater Dei est pura creatura. Non ergo ei debetur adoratio latriæ.

[II-II.q.25.a.5.co] Respondeo dicendum, quod quia latria soli Deo debetur, non debetur creaturæ$^4$, prout creaturam secundum se veneramur. Licet autem creaturæ insensibiles non sint capaces venerationis secundum seipsas, creatura tamen rationalis est capax venerationis secundum seipsam. Et ideo nulli puræ creaturæ rationali debetur cultus latriæ. Cum igitur beata Virgo sit pura creatura rationalis, non debetur ei adoratio latriæ, sed solum veneratio duliæ; eminentius tamen quam cæteris creaturis, in quantum ipsa est mater Dei: et ideo dicitur quod debetur ei non qualiscumque dulia, sed hyperdulia.

[II-II.q.25.a.5.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod matri regis non debetur αequalis honor honori qui debetur regi; debetur tamen ei quidam honor consimilis, ratione cujusdam excellentiæ. Et hoc significant auctoritates inductæ.

[II-II.q.25.a.5.ad.2] Ad secundum dicendum, quod honor matris refertur ad filium, quia ipsa mater est propter filium adoranda: non tamen eo modo quo honor imaginis refertur ad exemplar: quia ipsa imago, prout in se consideratur ut res quædam, nullo modo est veneranda.

[II-II.q.25.a.5.ad.3] Ad tertium dicendum, quod crux non est capax venerationis prout in se consideratur, ut dictum est: sed B. Virgo secundum seipsam est venerationis capax, et ideo non est similis ratio.

[II-II.q.25.a.6.arg.1] Ad sextum sic proceditur. 1. Videtur quod sanctorum reliquiæ nullo modo sint adorandæ. Non enim est aliquid faciendum quod possit esse occasio erroris. Sed adorare mortuorum reliquias videtur ad errorem Gentilium pertinere, qui mortuis hominibus honorificentiam impendebant. Ergo non sunt sanctorum reliquiæ honorandæ$^5$.

[II-II.q.25.a.6.arg.2] 2. Præterea, stultum videtur rem insensibilem venerari. Sed sanctorum reliquiæ sunt insensibiles$^6$. Ergo stultum est eas venerari.

[II-II.q.25.a.6.arg.3] 3. Præterea, corpus mortuum non est ejusdem speciei cum corpore vivo, et per consequens non videtur esse numero idem. Ergo videtur quod post mortem alicujus sancti corpus ejus non sit adorandum.

[II-II.q.25.a.6.arg.4] 4. Præterea, proprium est amicorum de eisdem gaudere, et idem velle. Sed charitas non facit velle quod peccatores volunt, neque facit gaudere de hoc de quo peccatores gaudent; sed magis facit contrarium. Ergo peccatores non sunt ex charitate diligendi.

[II-II.q.25.a.6.arg.5] 5. Præterea, proprium est amicorum simul convivere, ut dicitur in VIII Ethic., cap. v, ante med. Sed cum peccatoribus non Corpus quod corrumpitur aggravat animam. Luctus hominum in corpore ipsorum. Dum sumus in corpore peregrinamur a Domino. Oportet ut destruatur corpus peccati. — Castigo corpus meum et in servitudem redigo. Quis me liberabit de corpore mortis hujus? Semper mortificationem Jesu in corpore nostro circumferentes. Non permanebit Spiritus meus in homine quia caro est. Quid nequius quam quod excogitavit caro? Omnis caro fenum, et omnis gloria ejus quasi flos agri. Caro non prodest quidquam. Caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt. Caro concupiscit adversus spiritum. Prudentia carnis, mors. Si facta carnis mortificaveritis vivetis. Non qui filii carnis, hi filii Dei. Manifesta sunt opera carnis, fornicatio, immunditia, impudicitia, luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitiæ, contentiones, axmulationes, iræ, rixæ, dissensiones, sectæ, invidiae, homicidia, ebrietates, comessationes. — Hi et similes textus non militant contra unionem substantialem animæ et corporis, nec contra resurrectionem corporum, nec contra sanctorum corporum glorificationem. Ex his sequitur textibus utilitas jejuniorum, abstinentiarum, omniumque exercitationum quæ corpus concupis-centiis plenum domant, spiritui, Deoque subdunt, et sic ad beatitudinem æternam ipsum preparant. Sed corpori nostro charitatem supernaturalem debemus non solum eodem modo ac creaturis irra-tionalibus quæ sunt beatitudinis æternæ incapaces. Sunt enim corpora nostra beatitudinis æternæ accidentalis, licet non essentialis, capacia, et ideo hoc bonum illis velle possumus ac debemus. est convivendum, secundum illud II ad Cor., vi, 17: Exite de medio eorum. Ergo peccatores non sunt ex charitate diligendi.

[II-II.q.25.a.6.sc] Sed contra est quod dicitur in libro De ecclesiasticis dogmatibus, cap. xL, col. 1219, t. 8 op. Aug.: « Sanctorum corpora, et praecipue beatorum martyrum $^1$ $^2$ Sed iste sermo inter Aug. spuria rejicitur. $^3$ reliquias, ac si Christi membra, since rissime honoranda credimus, » et postea subditur: « Si quis contra hanc sententiam venit, non Christianus sed Eunomianus et Vigilantianus creditur. »

[II-II.q.25.a.6.co] Respondeo dicendum, quod, sicut Augustinus dicit in libro I De civ. Dei, cap. xiii, col. 27, t. 7, « si paterna vestis et annulus, ac si quid hujusmodi tanto charius est posteris quanto erga parentes est major affectus; nullo modo ipsa spernenda sunt corpora, quæ utique multo familiarius atque conjunctius quam quælibet indumenta, gestamus: hæc enim ad ipsam naturam hominis pertinent. » Ex quo patet quod qui habet affectum ad aliquem, etiam ea quæ de ipso post mortem relinquuntur, veneratur, non solum corpus aut partes corporis ejus, sed etiam aliqua exteriora, puta vestes et similia. Manifestum est autem quod sanctos Dei in veneratione habere debemus, tamquam membra Christi, Dei filios, et amicos, et nostros intercessores. Et ideo eorum reliquias qualescumque honore congruo in eorum memoriam venerari debemus; et praecipue eorum corpora, quæ fuerunt templa et organa Spiritus sancti in eis habitantis et operantis, et sunt corpori Christi configuranda per gloriosam resurrectionem. Unde et ipse Deus hujusmodi reliquias convenienter honorat, in earum præsentia miracula faciendo.

[II-II.q.25.a.6.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod hæc fuit ratio Vigilantii, cujus verba introducit Hieronymus in libro quem contra eum scribit, § 4, col. 342, t. 2, dicentis: « Prope ritum Gentilium videmus suo prætextu religionis introductum: pulvisculum nescio quod, in modico vasculo pretioso linteamine circumdatum, osculantes adorant. » Contra quem Hieronymus dicit in Epistola cix ad Riparium, § 1, col. 907, t. 1: « Nos non dico martyrum reliquias, sed nec solem, nec lunam, nec angelos adoramus, » scilicet adoratione latriæ: « honoramus autem reliquias martyrum, ut eum, cujus sunt martyres, adoremus: honoramus servos, ut honor servorum redundet ad Dominum. » Sic ergo honorando reliquias sanctorum, non incidimus in errorem Gentilium, qui cultum latriæ mortuis hominibus exhibebant.

[II-II.q.25.a.6.ad.2] Ad secundum dicendum, quod corpus illud insensibile non adoramus propter seipsum, sed propter animam, quæ fuit ei unita, quæ nunc fruitur Deo; et propter Deum, cujus fuerunt ministri.

[II-II.q.25.a.6.ad.3] Ad tertium dicendum, quod corpus mortuum alicujus sancti non est idem numero quod primo fuit, dum viveret, propter diversitatem formæ, quæ est anima; est tamen idem identitate materiæ, quæ est iterum suæ formæ unienda.

[II-II.q.25.a.6.ad.4] Ad quartum dicendum, quod ex charitate diligimus peccatores, non quidem ut velimus quae ipsi volunt, vel gaudeamus de his de quibus ipsi gaudent; sed ut faciamus eos velle quod volumus, et gaudere de his de quibus gaudemus. Unde dicitur Jerem., xv, 19: Ipsi convertentur ad te, et tu non converteris ad eos.

[II-II.q.25.a.6.ad.5] Ad quintum dicendum, quod convivere peccatoribus, infirmis quidem est vitandum, propter periculum quod eis imminet ne ab eis subvertantur; perfectis autem de quorum corruptione non timetur, laudabile est quod cum peccatoribus conversentur, ut eos convertant. Sic enim Dominus cum peccatoribus manducabat et bibebat, ut dicitur Matth., ix. Convictus tamen peccatorum quantum ad consortium peccati vitandus est omnibus; et sic dicitur II ad Cor., vi, 17: Exite de medio eorum, et immundum ne Sic cod.; Ita mss. et editi veteres passim cum Nicolaï; al.: « quamdiu habetur; » Garcia: « quousque non habet. » Ita cod.; cod. Alcan.: « seu convertatur, ad culpæ expiationem, seu non convertatur, ad culpæ terminationem.» Rom. edit.: « sive convertatur, ad culpæ expiationem, sive etiam convertatur ad culpæ terminationem.» Ita cod. et edit. Rom. cum cod. Alcan.; in tetigeritis, scilicet secundum peccati consensum. Conclusio — Quamvis respiciendo culpam diligendi ex charitate peccatores non sint, secundum tamen naturam suam, ut divinæ beatitudinis ipsi sunt capaces, ipsos quoque diligere debemus.

[II-II.q.25.a.7.arg.1] Ad septimum sic proceditur. 1. Videtur quod peccatores seipsos diligant. Illud enim quod est principium peccati, maxime in peccatoribus inventur. Sed amor sui est principium peccati; dicit enim Augustinus, XIV De civitate Dei, cap. xxviii, col. 436, t. 7, quod « facit civitatem Babylonis. » Ergo peccatores maxime amant seipsos. Ex plurimis Scripturæ sacræ textibus aliquis eruere posset vinculum charitatis esse solutum inter justos et peccatores. Sed textus isti omnes explicantur. Nonnullos referre licebit. Si communicabit lupus agno aliquando, sic peccator justo; quæ communicatio sancto homini ad carnem. Eccli., xiii, 21. Sensus est: sicut inconveniens est, et periculosa lupi et agni societas, sic peccatoris et justi. Nam sicut lupus agnum, sic peccator justum devorat. Contere brachium peccatoris et maligni, Ps. x, 15, id est: conteres; vel si imperativo sensu: contere potentiam peccatoris, non ipsum hominem, ut non possit nocere. Convertantur peccatores in infernum, omnes gentes quæ obliviscuntur Deum, Ps. ix, 18. « Ad litteram prædicit hoc, non optat. Peccatores qui dantur in reprobum sensum, convertentur in infernum, id est in mortiferam delectationem. Vel de pœna futura legitur. Dixit supra: In operibus manuum suarum comprehensus est peccator; » Hugo a S. Charo, Sup. psal. ix. Sicut deficit fumus deficiant, sicut fluit cera a facie ignis sic pereant peccatores a facie Dei, Ps. lxvii, 3. Ut scilicet jam non sint peccatores; sed pœnitentes. Verte impios, et non erunt, Prov., xii. Hic est bonus defectus. Et in eodem sensu legitur in Ps. ciii, 35: Deficiant peccatores a terra, et iniqui ita ut non sint. Noli manducare cum peccatoribus. Tob., iv, 18. Textus habet: Pænem tuum et vinum tuum super sepulturam justi constitue, et noli ex eo manducare, et bibere cum peccatoribus. Vel forte ad consolationem parentum post sepulturam jubet fieri convivia, quod opus est misericordiae; vel forte, super tumulo mortui, jubet fieri eleemosynas, et addit: ne conviveris cum peccatoribus, quia ex convictu mores formantur. Sed hoc non est personam peccatorum odisse. Iniquos odio habui, Ps. cxviii, 413. « Diligenter animadvertendum est, ut scilicet odio habeantur, non inquantum homines, sed in-

[II-II.q.25.a.7.arg.2] 2. Præterea, peccatum non tollit naturam: Sed hoc unicuique convenit ex sua natura quod diligat seipsum; unde etiam creaturæ irrationales naturaliter appetunt proprium bonum, puta conservationem sui esse, et alia hujusmodi. Ergo peccatores diligunt seipsos.

[II-II.q.25.a.7.arg.3] 3. Præterea, omnibus est diligibile bonum, ut Dionysius dicit in iv cap. De div. nom. Sed multi peccatores reputant se bonos. Ergo multi peccatores seipsos diligunt.

[II-II.q.25.a.7.sc] Sed contra est quod dicitur in ps. x, 6: Qui diligit iniquitatem, odit animam suam.

[II-II.q.25.a.7.co] Respondeo dicendum, quod amare seipsum uno modo commune est omnibus, alio modo proprium est bonorum, tertio modo proprium est malorum. Quod enim aliquis amet id quod seipsum esse æstimat, hoc commune est omnibus. Cæterum Christus cum publicanis et peccatoribus conversabatur, et hoc superbi et corde duri exprobabant Judæi: Ecce homo… publicanorum et peccatorum amicus, Matth., xi, 49; bibens vinum, amicus publicanorum et peccatorum, Luc., vii, 34; Quare cum publicanis et peccatoribus manducat Magister vester? hic peccatores recipit et manducat cum illis, Luc., xv, 2. Immo dixit ipse: Non veni vocare justos sed peccatores, Matth., ix, 43; Marc., ii, 47; Luc., v, 32; et de ipso Paulus scribit: Christus venit peccatores salvos facere, I Timoth., i. Unde fugienda sunt semper consortia vitiorum; fugiendae sunt societates et viæ peccatorum, quando hoc fieri possibile est rationabiliter. Sed numquid mulier uxorata virum deserere debet, quia peccator est? Numquid pater filium, vel filius patrem? Numquid frater aut soror fratrem? imo numquid amicitia conjunctus longo ex tempore semper amicum derelinquere debet? In hoc ultimo casu, respondendum est affirmative, si periculum sit corruptionis, quod periculum etiam supponi potest inter fratres. Sed, secluso periculo tali, prudenter tractandi sunt peccatores ut redeant ad cor, non deserendi. Etsi, quando nullo alio vinculo quam amicitia periculosa quis jungitur ipsis, aliquando deserendi sunt exterius, nunquam tamen cum adhuc salus eorum sperari potest, sive in vita, sive post mortem, sunt interius et coram Deo derelinquendi. Christus dilexit eos et tradidit semetipsum pro eis, natura enim omnes eramus filii iræ, et vita peccatores. Exemplo Christi Ecclesia tradit quotidie semetipsam pro peccatoribus, ut convertantur et vivant; et quod facit communio sanctorum nolumus facere, si personam peccato-rum odio habemus, quia pro peccatoribus communio sanctorum orat. Numquid non sunt hodie Christi vices gerere debentes, et forsitan ex officio, qui sunt immemores hujus effati: Calamum quassatum non conteret, et linum fumigans non extin- Homo autem dicitur esse aliquid dupliciter. Uno modo secundum suam substantiam et naturam; et secundum hoc omnes aestimant se esse id quod sunt, scilicet ex anima et corpore compositos; et sic etiam omnes homines boni et mali diligunt seipsos, inquantum diligunt suiipsorum conservationem. Alio modo dicitur homo esse aliquid secundum principalitatem, sicut princeps civitatis dicitur esse civitas; unde quod principes faciunt, dicitur civitas facere. Sic autem non omnes aestimant se esse id quod sunt. Principale enim in homine est mens rationalis; secundarium autem est natura sensitiva et corporalis, quorum primum Apostolus nominat interiorem hominem, secundum exteriorem, ut patet II ad Cor., iv. Boni autem aestimant principale in seipsis rationalem naturam, sive interiorem hominem; unde secundum hoc aestimant se esse quod sunt. Mali autem aestimant principale in seipsis naturam sensitivam et corporalem, scilicet exteriorem hominem. Unde non recte cognoscentes seipsos, non vere diligunt seipsos; sed diligunt id quod seipsos esse reputant. Boni autem vere cognoscentes seipsos, vere seipsos diligunt. Et hoc probat Philosophus in IX Ethic., cap. iv, per quinque, quae sunt amicitiae propria. Unusquisque enim amicus primo quidem vult suum amicum esse et vivere; secundo vult ei bona; tertio operatur bona ad ipsum; quarto convivit ei delectabiliter; quinto concordat cum ipso, quasi in eisdem delectatus et contristatus. Et secundum hoc boni diligunt seipsos, quantum ad interiorem hominem, quia volunt ipsum servari in sua integritate; et optant ei bona, quae sunt bona spiritualia, et etiam ad ea assequenda operam impendunt, et delectabiliter ad cor proprium redeunt, quia ibi inveniunt et bonas cogitationes in praesenti, et memoriam præteritorum bonorum, et spem etiam ex quibus delectatio causatur. Similitter futurorum bonorum etiam, non patiuntur in seipsis voluntatis dissensionem, quia tota anima eorum tendit in unum. E contrario autem mali non volunt con- 4 Ita cum Garcia posteriores omnes editiones; edit. Rom. cum plurimis codicibus: « Omnes aestimant bonum esse commune se esse id quod sunt. » — 2 Ita cum codd. Tarrac. et Alcan. et Paris., Nicolaï; al.: « quasi eisdem; » edit. Rom.: « quasi cum eodem delectatus, » etc — 3 Ita edit. passim; servari integritatem 5 interioris hominis; neque appetunt ei spiritualia bona; neque ad hoc operantur; neque delectabile est eis secum convivere, redeundo ad cor, quia inveniunt ibi mala, et præsentia, et præterita, et futura; quæ abhorrent; neque etiam sibiipsis concordant propter conscientiam remordentem, secundum illud psalm. xlix, 21: Arguam te, et statuam contra faciem tuam. Et per eadem probari potest quod mali amant seipsos secundum corruptionem exterioris hominis; sic autem boni non amant seipsos.

[II-II.q.25.a.7.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod ille amor sui, qui est principium peccati, est ille qui est proprius malorum, perveniens usque ad contemptum Dei, ut ibidem dicitur, quia mali etiam sic cupiunt exteriora bona, quod spiritualia contemnunt.

[II-II.q.25.a.7.ad.2] Ad secundum dicendum, quod naturalis amor, etsi non totaliter tollatur a malis, tamen in eis pervertitur per modum jam dictum.

[II-II.q.25.a.7.ad.3] Ad tertium dicendum, quod mali, inquantum aestimant se bonos, sic in 6 aliquid participant de amore sui. Nec tamen ista est vera sui dilectio, sed apparens; quæ etiam non est possibilis in his qui valde sunt mali. Conclusio — Diligunt mali seipsos secundum exterioris hominis corruptionem, sicut boni amant seipsos secundum interioris hominis integritatem et perfectionem.

[II-II.q.25.a.9.arg.1] Ad nonum sic proceditur. 1. Videtur quod de necessitate charitatis sit quod aliquis homo signa vel effectus dilectionis inimico exhibat. Dicitur enim I Joan., III, 48: Non diligamus verbo neque lingua, sed opere et veritate. Sed opere diligit aliquis exhibendo ad eum quem diligit, signa et effectus dilectionis. Ergo de necessitate charitatis est ut aliquis hujusmodi signa et effectus inimicis exhibat.

[II-II.q.25.a.9.arg.2] 2. Præterea, Matth., v, 44, Dominus simul dicit: Diligite inimicos vestros, et: Benefacite his qui oderunt vos. Sed diligere inimicos est de necessitate charitatis. Ergo etiam benefacere inimicis.

[II-II.q.25.a.9.arg.3] 3. Præterea, charitate amatur non solum Deus, sed etiam proximus. Sed Gregorius dicit in Homil. Pentec., xxx in Evang., § 2, col. 1221, t. 2, quod « amor Dei non potest Id est perverse, vel injuste, ut explicat etiam ibi S. Thomas, lect. 2. — Ita cum codd. Alcan. et Tarrac., edit. passim: « scilicet in universali. » esse otiosus; operatur etenim magna, si est; si operari renuit, amor non est. » Ergo charitas quae habetur ad proximum, non potest esse sine operationis effectu. Sed de necessitate charitatis est ut omnis proximus diligatur, etiam inimicus. Ergo de necessitate charitatis est ut etiam ad inimicos signa et effectus dilectionis ostendamus.

[II-II.q.25.a.9.sc] Sed contra est quod Matth., v, super illud: Benefacite his quæ oderunt vos, dicit Glossa quod « benefacere inimicis est cumulus perfectionis. » Sed id quod pertinet ad perfectionem charitatis, non est de necessitate ipsius. Ergo non est de necessitate charitatis quod aliquis signa et effectus dilectionis inimicis exhibeat.

[II-II.q.25.a.9.co] Respondeo dicendum, quod effectus et signa charitatis ex interiori dilectione procedunt, et ei proportionantur. Dilectio autem interior ad inimicum in communi qui dem est de necessitate præcepti absolute; in speciali autem est non absolute, sed secundum præparationem animi, ut supra dictum est. Sic ergo dicendum est de effectu et signo dilectionis exterius exhibendo. Sunt enim quædam signa vel beneficia dilectionis quæ exhibentur proximis in communi; puta cum aliquis orat pro omnibus fidelibus, vel pro toto populo, aut cum aliquod beneficium impendit aliquis toti communitati; et talia beneficia vel dilectionis signa inimicis exhi- In quodam — Signa dilectionis sunt alia communia, et alia specialia. Communia communiter omnibus exhibentur, christiano a quovis christiano, concivi a quovis concive, cognato a quovis cognato, etc. Quædam sunt enim signa communia in sua classe, quæ specialia sunt respective ad omnes homines. Specialia exhibentur determinatis personis, aut amicis aut familiaribus. Denegando inimico signa communia dilectionis, secundum suam classem, si id fiat coram scientibus, sumus illi et aliis scandalo, quod virtus charitatis prohibet. Secus est de signis specialibus. Unde illicitum est per se loquendo excludere inimicum a communibus orationibus, communibus eleemosynis, communi beneficio, v. g. prandio quod exhibes alicui collegio vel communitati cujus inimicus tuus est pars. Illicitum est recusare merces expositas inimico vendere, ipsi alloquenti non respondere, ipsum salutantem non resalutare, omnes pluribus occurrendo salutare præter ipsum. Per accidens quis potest non teneri ad danda inimico signa etiam communia charitatis, ut si ex bere est de necessitate præcepti. Si enim non exhiberentur inimicis, hoc pertineret ad livorem vindictæ, contra id quod dicitur Lev., xix, 48: Non quæres ultionem, et non eris memor* injuriæ civium tuorum. Alia vero sunt beneficia vel dilectionis signa quæ quis exhibet particulariter aliquibus personis; et talia beneficia vel dilectionis signa inimicis exhibere non est de necessitate salutis, nisi secundum præparationem animi, ut scilicet subveniatur eis in articulo necessitatis, secundum illud Prov., xxv, 21: Si esurierit inimicus tuus, ciba illum; si sitit, da illi potum*. Sed quod præter articulum necessitatis hujusmodi beneficia aliquis inimicis exhibet, pertinet ad perfectionem charitatis, per quam aliquis non solum cavet vinci a malo, quod necessitatis est; sed etiam vult in bono vincere malum, quod est perfectionis; dum scilicet non solum cavet propter injuriam sibi illatam detrahi ad odium, sed etiam propter sua beneficia intendit inimicum pertrahere ad suum amorem. Et per hoc patet responsio ad objecta.

[II-II.q.25.a.10.arg.1] Ad decimum sic proceditur. 1. Videtur quod angelos ex charitate non debeamus diligere. Ut enim Augustinus dicit in lib. I De doctr. christ., cap. xxvi, col. 29, t. 3, « gemina est dilectio charitatis, scilicet Dei et proximi. » Sed dilectio angelorum non continetur sub dilectione Dei, cum sint substantiæ creatæ; nec etiam videtur contineri sub dilectione proximi, cum non communicent nobiscum in specie. Ergo angeli non sunt ex charitate diligendi.

[II-II.q.25.a.10.arg.2] 2. Præterea, magis conveniunt nobiscum bruta animalia quam angeli; nam nos et bruta animalia sumus in eodem genere propinquo. Sed ad bruta animalia non habemus charitatem, ut supra dictum est. Ergo etiam neque ad angelos.

[II-II.q.25.a.10.arg.3] 3. Præterea, nihil est ita proprium amicorum, sicut convivere, ut dicitur in VIII Ethic., cap. v, ante med. Sed angeli non convivunt nobiscum, nec etiam eos videre possumus. Ergo ad eos charitatis amicitiam habere non valemus.

[II-II.q.25.a.10.sc] Sed contra est quod Augustinus dicit in I De doctr. christ., cap. xxx, § 33, col. 31, t. 3: « Jam vero si vel cui præbendum a nobis est, vel a quo nobis præbendum est officium misericordiæ, recte proximus di-donare. — Triplex est offensa, simplex, injuriosa, damnosa. Simplex est laesio voluntatis alterius absque damno proximi, nec laesione juris. Injuriosa est violatio stricti juris alieni sine damno. Damnosa est laesio proximi cum damno. Exemplum primæ: amico denegas officium quod petit et præstare potes. Exemplum secundæ: alterius uxorem cognoscis, non secuta prole. Exemplum tertiae: noces alicui in bonis animæ, vitæ, famæ aut fortunæ. Primam offensus condonare tenetur. Pro secunda et tertia satisfactionem exigere potest, sed rationabilem, ita ut rem non deferat ad judicem, si aliter fieri possibile est. Pœnam autem capitis urgere non debet, si nullum sibi inde obvenit emolumentum. Ex verbis Christi: Si offers munus tuum ad altare et ibi recordatus fueris quia frater tuus habet aliquid adversum te, etc., ortus est antiquus Ecclesiæ usus dandi invicem ante communionem osculum sanctum, vel ut nunc fit, tabellam pacis. Cæterum intelligenda sunt verba Christi: quando ratio prudentiae, locus et tempus id permittunt.

[II-II.q.25.a.10.co] Respondeo dicendum, quod amicitia charitatis, sicut supra dictum est, fundatur super communicatione beatitudinis æternæ, in cujus participatione communicant cum angelis homines; dicitur enim Matth., xxii, 30, quod in resurrectione erunt homines sicut angeli in cælo. Et ideo manifestum est quod amicitia charitatis etiam ad angelos se extendit.

[II-II.q.25.a.10.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod proximus non solum dictur communicatione speciei, sed etiam communicatione beneficiorum pertinentium ad vitam æternam, super qua communicatione amicitia charitatis fundatur.

[II-II.q.25.a.10.ad.2] Ad secundum dicendum, quod bruta animalia conveniunt nobiscum in genere propinquo ratione naturæ sensitivæ, secundum quam non sumus participes æternæ beatitudinis, sed secundum mentem rationalem in qua convenimus cum angelis.

[II-II.q.25.a.10.ad.3] Ad tertium dicendum, quod angeli non convivunt nobis exteriori conversatione, quæ nobis est secundum sensitivam naturam; convivimus tamen angelis secundum mentem, imperfecte quidem in hac vita, perfecte autem in patria, sicut et supra dictum est.

[II-II.q.25.a.11.arg.1] Ad undecimum sic proceditur. 4. Videtur quod dæmones ex charitate debeamus diligere. Angeli enim sunt nobis proximi, inquantum communicamus cum eis in rationali mente. Sed etiam dæmones sic nobiscum communicant, quia data naturalia in eis manent integra, scilicet esse, vivere et intelligere, ut dicit Dionysius in iv cap. De div. nom., § 23, col. 726, t. 4. Ergo debeamus dæmones ex charitate diligere.

[II-II.q.25.a.11.arg.2] 2. Præterea, dæmones differunt a beatis angelis differentia peccati, sicut et peccatores homines a justis. Sed justi homines ex charitate diligunt peccatores. Ergo etiam ex charitate debent diligere dæmones.

[II-II.q.25.a.11.arg.3] 3. Præterea, illi a quibus beneficia nobis impenduntur, debent a nobis ex charitate diligigi tanquam proximi, sicut patet ex auctoritate Augustini supra inducta. Sed dæmones nobis in multis sunt utiles, dum « nos tentando nobis coronas fabricant, » sicut Augustinus dicit, XI De civ. Dei. Ergo dæmones sunt ex charitate diligendi.

[II-II.q.25.a.11.sc] Sed contra est quod dicitur Isa., xxviii, 18: Delebitur foedus vestrum cum morte, et pactum vestrum cum inferno non stabit. Sed perfectio pacis et foederis est per charitatem. Ergo ad dæmones, qui sunt inferni eos malitias suas exercere dæmones; secundo in hoc quod eos frequenter reprehendunt, et admonent ut satisfaciant; tertio in hoc quod sæpe eos retrahunt, cum desistere a peccatis nolunt, ut ne peccent tantum quantum volunt. Et nunquam derelinquunt peccatorem usque ad horam mortis, etiam quantumcumque malus sit, quin sit aliquis ipsorum effectus, vel a malo retrahendo, vel ad bonum impellendo, ut dicit S. Thomas. — Serviunt pœnitentibus, quid faciendum sit sollicite eos instruendo, et quo modo se regere debeant in verbis et in factis ne recidivent, et Deum denuo offendant. Historiam Loth habes in hujus exemplum. — Serviunt perfectis, semper instigando eos ut in bono proficiant, et quotidie meliores fiant. — In agone mortis fugant dæmones, et cum omnes amici hominem morientem relinquunt, tunc angeli ei in extremo fine subveniunt. — Post mortem ducunt animam hominis in cælum. — Insuper angeli habent eumdem Patrem ac Creatorem quam nos, sunt nobis similes in possessione hæreditatis æternæ, et in hoc quod Dominus noster Jesu Christus, qui cibus noster est in sacramento, est etiam cibus angelorum in cælo. — His omnibus titulis merentur a nobis ex charitate præcipua diligigi. Hos diligit Deus et nobiscum sunt in communione sanctorum incolæ, et mortis procuratores, charitatem habere non debemus.

[II-II.q.25.a.11.co] Respondeo dicendum, quod, sicut supra dictum est, in peccatoribus ex charitate debemus diligere naturam; peccatum autem odire. In nomine autem dæmonis significatur natura peccato deformata; et ideo dæmones ex charitate non sunt diligendi. Et si non fiat vis in nomine, et quaestio referatur ad illos spiritus qui dæmones discuntur, utrum sint ex charitate diligendi, respondendum est secundum præmissa, quod aliquid ex charitate diligitur dupliciter: uno modo sicut ad quem amicitia habetur; et sic ad illos spiritus charitatis amicitiam habere non possumus; pertinet enim ad rationem amicitiae ut amicis nostris bonum velimus; illud autem bonum vitæ æternæ quod respicit charitas, spiritibus illis a Deo æternaliter damnatis ex charitate velle non possumus; hoc enim repugnaret charitati Dei, per quam ejus justitiam approbamus. Alio modo diligitur aliquid sicut quod volumus permanere ut bonum alterius; per quem modum ex charitate diligimus irra-tionales creaturas, inquantum volumus eas permanere ad gloriam Dei et utilitatem hominum, ut supra dictum est, et per hunc modum naturam dæmonum etiam ex charitate diligere possumus, inquantum scilicet volumus illos spiritus in suis naturalibus conservari ad gloriam Dei. æterna. Locus quem affert Parm., licet XI De civ. Dei, c. xvii, nil habet præter ista: « Prosunt tentationes ejus sanctis, quibus eas obesse desiderat, » col. 332, t. 7. — Expressius quidem In ps. Lx, § 3, col. 724, t. 4: « Profectus noster per tentationem nostram fit, nec quisque potest coronari nisi vicerit, nec potest vincere nisi certaverit, nec potest certare nisi inimicum et tentationes habuerit. » Plenius autem in D. Bernardo, Serm. xvii in Cantic., § 6, col. 210, t. 4 edit. Vivès: « Jucundum judicium, ut superbus ille humilium malleator, eisdem ipsis nesciens fabricet coronas perpetuas, impugnando omnes et omnibus succumbendo. »; Nihil ex charitate diligendum est quod a Deo et curia cælesti perpetuo separatur; sed hujusmodi sunt dæmones. Quod si quæatur an saltem natura in dæmonibus sit ex charitate diligenda? Respondeo negative; ideoque nonnisi improprie et a longe potest dici quod dæmonum natura, inquantum bona, sit homini charitative diligibilis, quia fuit in principio bene condita a Deo. — Idem de damnatis patet. Unde nec orandum pro eis. — Hæc secundum Guillermum.

[II-II.q.25.a.11.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod mens angelorum non habet impossibilitatem ad aeternam beatitudinem habendam, sicut habet mens dæmonum; et ideo amicitia charitatis, quæ fundatur super communicatione vitæ aeternæ magis quam super communicatione naturæ, habetur ad angelos, non autem ad dæmones.

[II-II.q.25.a.11.ad.2] Ad secundum dicendum, quod homines peccatores in hac vita habent possibilitatem perveniendi ad beatitudinem aeternam: quod non habent illi qui sunt in inferno damnati, de quibus quantum ad hoc est eadem ratio sicut et de dæmonibus.

[II-II.q.25.a.11.ad.3] Ad tertium dicendum, quod utilitas quæ nobis ex dæmonibus provenit, non est ex eorum intentione, sed ex ordinatione divinæ providentiæ; et ideo ex hoc non inducimur ad habendam amicitiam eorum, sed ad hoc quod simus Deo amici, qui eorum perversam intentionem convertit in nostram utilitatem.

[II-II.q.25.a.12.arg.1] Ad duodecimum sic proceditur. 1. Videtur quod inconvenienter enumerentur quatuor ex charitate diligenda, scilicet Deus, proxi- Ex commentario Hugonis a S. Charo, in Epist. ad Romanos, cap. xiii: « Hanc quæstionem movet Augustinus, dicens: Utrum ad illa duo præcepta (charitatis scilicet) pertineat dilectio angelorum non irrationabiliter quæritur. Et solvit dicens: Jam vero si, vel cui præbendum, vel a quo nobis præbendum est officium misericordiae, recte proximus di-citur, manifestum est hoc præcepto quo jubemur proximum diligere, et angelos sanctos contineri, a quibus nobis tot impenduntur officia quanta multis divinarum Scripturarum locis astrui facile est. Sed iterum quia dicit sanctos angelos, manifestum est quod mali angeli non sunt diligendi ex charitate. — Similiter nec aliquis præscitus, id est damnatus, scitus esse præscitus. » Et de facto, quod servitium nobis exhibent dæmones? Morbos aliquos curare possunt, honores vel divitias procurare, et sic beneficos et in homines benevolos apparere, sed in omnibus respice finem. Ad quem finem sic agunt dæmones? Ad decipiendum incautos Ecclesiæque mandatis inobedienmus, corpus nostrum et nosipsi. Ut enim Augustinus dicit, Sup. Joan., tract. lxxxiii, col. 1846, t. 3, « qui non diligit Deum, nec seipsum diligit. » In Dei ergo dilectione includitur dilectio suiipsius. Non ergo est alia dilectio suiipsius et alia dilectio Dei.

[II-II.q.25.a.12.arg.2] 2. Præterea, pars non debet dividi contra totum. Sed corpus nostrum est quædam pars nostri. Non ergo debet dividi, quasi aliud diligibile, corpus nostrum a nobis ipsis.

[II-II.q.25.a.12.arg.3] 3. Præterea, sicut nos habemus corpus, ita etiam proximus. Sicut ergo dilectio qua quis diligit proximum, distinguitur a dilectione qua quis diligit seipsum, ita dilectio qua quis diligit corpus proximi, debet distinguui a dilectione qua quis diligit corpus suum. Non ergo convenienter distinguuntur qua-tuor ex charitate diligenda.

[II-II.q.25.a.12.sc] Sed contra est quod Augustinus dicit in I De doctr. christ., cap. xxiii, § 22, col. 27, t. 3: « Quatuor sunt diligenda: unum quod supra nos est, » scilicet Deus, « alterum quod nos sumus; tertium quod juxta nos est, » scilicet proximus; « quartum quod infra nos est, » scilicet proprium corpus.

[II-II.q.25.a.12.co] Respondeo dicendum, quod, sicut dictum est, amicitia charitatis super communicatione beatitudinis fundatur. In qua quidem communicatione unum est quod consideratur ut principium influens beatitudinem, scilicet Deus; aliud est beatitudinem directe participans, scilicet homo et angelus; tertium autem est id ad quod per quamdam redundantiam beatitudo derivatur, scilicet corpus humanum. Id quidem quod est beatitudinem influens, est ea ratione diligibile, quia est beatitudinis causa: id autem quod est beatitudinem participans, potest esse duplici ratione diligibile; vel quia est unum nobiscum, vel quia est nobis consociatum in beatitudinis participatione: et secundum hoc sumuntur duo ex charitate diligibilia, prout scilicet homo diligit et seipsum et proximum.

[II-II.q.25.a.12.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod diversa habitudo diligentis ad diversa diligibilia facit diversam rationem diligibilitatis. Et secundum hoc, quia est alia habitudo hominis diligentis ad Deum et ad seipsum, propter hoc ponuntur duo diligibilia, cum dilectio unius sit causa dilectionis alterius; unde ea remota, alia removetur.

[II-II.q.25.a.12.ad.2] Ad secundum dicendum, quod subjectum charitatis est mens rationalis, quae potest esse beatitudinis capax, ad quam corpus directe non attingit, sed solum per quamdam redundantiam; et ideo homo secundum rationalem mentem, quae est principalis in homine, alio modo se diligit secundum charitatem, et alio modo corpus proprium.

[II-II.q.25.a.12.ad.3] Ad tertium dicendum, quod homo diligit proximum et secundum animam et secundum corpus, ratione cujusdam consociationis in beatitudine. Et ideo ex parte proximi est una tantum ratio dilectionis; unde corpus proximi non ponitur speciale diligibile. Conclusio — Quatuor sunt ex charitate diligibilia: Deus, proximus, corpus nostrum ac nosipsi.