[II-II.q.40.a.1.arg.1] Ad primum sic proceditur. 4. Videtur quod bellare semper sit peccatum. Pœna enim non infligitur nisi pro peccato. Sed bellantibus a Domino inducitur pœna, secundum illud Matth., xxvi, 52: Omnis qui acceperit gladium, gladio peribit*. Ergo omne bellum est illicitum.

[II-II.q.40.a.1.arg.2] 2. Præterea, quidquid contrariatur divino præcepto est peccatum. Sed bellare contrariatur divino præcepto; dicitur enim Matth., v, 39: Ego autem dico vobis, non resistere malo. Et Rom., xii, 49, dicitur: Non vos* defendentes, charissimi, sed date locum iræ. Ergo bellare semper est peccatum.

[II-II.q.40.a.1.arg.3] 3. Præterea, nihil contrariatur actui virtutis nisi peccatum. Sed bellum contrariatur paci. Ergo bellum semper est peccatum.

[II-II.q.40.a.1.arg.4] 4. Præterea, omne exercitium ad rem licitum licitum est, sicut patet in exercitiis scientiarum. Sed exercitia bellorum, quæ fiunt in torneamentis, prohibentur ab Ecclesia; quia morientes in hujusmodi tyrociniis ecclesiastica sepultura privantur. Ergo bellum videtur esse simpliciter peccatum.

[II-II.q.40.a.1.sc] Sed contra est quod Augustinus dicit in Sermone de puero centurionis: « Si christiana disciplina omnia bella culparet, hoc potius consilium salutis petentibus in Evangelio diceretur ut abjicerent arma, seque militiae omnino subtraherent. Dictum est autem eis: Neminem concusseritis; sufficiat vobis stipendium vestrum. Quibus proprium stipendium sufficere præceptit, militare non prohibuit. » dicta quod seorsum alii ad alios eant. Bellum igitur est totum, pugna unius diei, præelium pars pugnæ est. Bellum antea duellum vocatum, eo quod duæ sunt partes dimicantium, vel quod alterum faciat victorem, alium victum. Postea, detracta littera d, et mutata u in b, dictum est bellum. Alii per anti-phrasim putant dictum, eo quod sit horridum. Prælia dicuntur a premendo hostis hostem, unde et præla ligna quibus uva premitur. Pugna vocata eo quod usus fuisset initio pugnis contendere, vel quia primo bellum pugnis incipiebant. Quatuor autem in bello aguntur, pugna, fuga, victoria, pax. Pacis vocabulum videtur a pacto sumptum. Posterius autem pax accipitur, fœdus primum initur. Fœdus est pax quæ fit inter dimicantes, vel a fide, vel a fæcialibus, id est sacerdotibus dictum; per ipsos enim fiebant fœdera, sicut per sæculares bella. Alii fœdera dicta esse putant a porca fœde et cru-

[II-II.q.40.a.1.co] Respondeo dicendum, quod ad hoc quod aliquod bellum sit justum, tria requiruntur. Primo quidem auctoritas principis, cujus mandato bellum est gerendum. Non enim pertinet ad personam privatam bellum movere, quia potest jus suum in judicio superioris prosequi; similiter etiam quia convocare multitudinem, quod in bellis oportet fieri, non pertinet ad privatam personam. Cum autem cura reipublicæ commissa sit principibus, ad eos pertinet rempublicam civitatis, vel regni, seu provinciæ sibi subditæ tueri. Et sicut licite defendunt eam materiali gladio contra interiores perturbatores, dum malefactores puniunt, secundum illud Apostoli ad Rom., xiii, 4: Non sine causa gladium portat; Dei enim minister est, vindex in iram ei qui malum agit; ita etiam gladio bellico ad eos pertinet rempublicam tueri ab exterioribus hostibus. Unde et principibus dicitur in psal. Lxxxi, 4: Eripite pauperem, et egenum de manu peccatoris liberate. Unde Augustinus dicit, Contra Faustum, lib. XXII, cap. Lxxv, col. 448, t. 8: « Ordo naturalis mortalium paci accommodatus hoc poscit, ut suscipiendi belli auctoritas atque consilium penes principem sit. » Secundo requiritur causa justa: ut scilicet illi qui impugnantur, propter aliquam culpam impugnationem mereantur. Unde Augustinus dicit in lib. VI Quæstion. in Pentat., q. x, col. 781, t. 3: « Justa bella definiri solent quæ ulciscuntur injurias, si gens, vel civitas quæ bello petenda est, vel vindicare neglexerit quod a suis improbe factum est, vel reddere quod per injurias ablatum est. » Tertio requiritur uti sit intentio bellantium recta; qua scilicet intenditur vel ut bonum promoveatur, vel ut ma- deliter occisa, cujus mors optabatur ei qui a pace resilisset. Virg.: « Et cæsa jungebant fædera porca. » Fæderis partes induciæ, quasi in dies ocia. Tullius, De offic., lib. I: « Bellum quidem ita suscipiatur, ut nil aliud nisi pax quæsita videatur. » Hæc ex Speculo doctrinali, lib. XI, cap. xxxvi. In edit. et in cod. habetur: « Augustinus dicit in sermone « De puero centurionis, » et sub eo-dem titulo referuntur Augustini verba in Decreto, XXIII, q. 1, c. « Paratus, » unde forte a D. Thoma collecta sunt. — Sed editor Decreti et Nicolaï in sua Summæ editione parisina optime notant non legi prædicta nisi in Epist. ad Marcellinum, quam videas, cap. II, § 45, col. 531, t. 2. Sic cod.; Parm.: « prosequi. Similiter etiam convocare. » In Parm.: « perturbationes. » lum vitetur. Unde dicit Augustinus in libro De verbis Domini: « Apud veros Dei cultores etiam illa bella pacata sunt, quæ non cupiditate, aut crudelitate, sed pacis studio geruntur, ut mali coerceantur, et boni subleventur. » Potest autem contingere ut si sit legitima auctoritas indicis bellum, et causa justa, nihilominus propter pravam intentionem bellum reddatur illicitum. Dicit enim Augustinus in lib. XXII Contra Faustum, c. Lxxiv, col. 447, t. 8: « Nocendi cupiditas, ulciscendi crudelitas, impacatus atque implacabilis animus, feritas rebellandi, libido dominandi, et si qua similia, hæc sunt quæ in bellis jure culpantur. »

[II-II.q.40.a.1.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod sicut Augustinus dicit, lib. XXII Contra Faustum, cap. Lxx, col. 414, t. 8, « ille utitur gladio qui nulla superiore ac legitima potestate, vel jubente, vel concedente, in sanguinem ali-cujus armatur. » Qui vero ex auctoritate principis vel judicis, si sit persona privata, vel ex zelo justitiæ, quasi ex auctoritate Dei, si sit persona publica, gladio utitur, non ipse accipit gladium, sed ab alio sibi commisso utitur; unde ei pœna non debetur. Nec tamen illi etiam qui cum peccato gladio utuntur, semper gladio occiduntur; sed ipso suo gladio semper pereunt, quia pro peccato gladii æternaliter puniuntur, nisi pœniteant.

[II-II.q.40.a.1.ad.2] Ad secundum dicendum, quod hujusmodi præcepta, sicut Augustinus dicit in lib. I De serm. Domini in monte, cap. xix, col. 1258, t. 3, semper sunt servanda in præparatione animi, ut scilicet semper homo sit paratus non resistere, vel se non defendere, si opus fuerit. Sed quandoque est aliter agendum propter commune bonum, vel etiam illorum cum quibus pugnatur. Unde Augustinus dicit in Epist. cxxxviii ad Marcellinum, cap. 11, § 14, col. 531, t. 2: « Agenda sunt multa etiam cum invitis benigna quadam asperitate plectendis. Nam cui licentia ini-quitatis eripitur, utiliter vicitur: quoniam nihil est infelicius felicitate peccantium, qua pœnalis nutritur impunitas, et mala voluntas velut hostis interior, roboratur. »

[II-II.q.40.a.1.ad.3] Ad tertium dicendum, quod etiam illi qui juste bella gerunt, pacem intendunt; et ita paci non contrariantur, nisi malæ, quam Dominus non venit mittere in terram, ut dicitur Matth., x. Unde Augustinus dicit, Ad Bonifacium, epist. cxxxix, § 6, col. 856, t. 2: « Non quæritur pax, ut bellum exciteur, sed bellum geritur, ut pax acquiratur. Esto ergo bellando pacificus, ut eos quos expugnas, ad pacis utilitatem vincendo perducas. »

[II-II.q.40.a.1.ad.4] Ad quartum dicendum, quod exercitia hominum ad res bellicas spectantia non sunt universaliter prohibita; sed inordinata exercitia, et periculosa, ex quibus occasiones et deprædationes proveniunt. Apud antiquos autem exercitationes ad bella sine hujusmodi periculis erant, et ideo vocabantur « meditationes armorum, » vel « bella sine sanguine, » ut per Hieronymum patet in quadam epist..

[II-II.q.40.a.2.arg.1] Ad secundum sic proceditur. 1. Videtur quod clericis et episcopis liceat pugnare. Bella enim intantum sunt licita et justa, ut milites laudavit, nec ipsum jussit deserere militiam. Matth., viii. Cornelius, centurio cohortis quæ dicitur Italica, laudatur in Act., x. Paulus laudat Gedeonem, Barac, Samsonem et alios, qui per fidem vicerunt regna, fortes facti sunt in bello, castra verterunt exterorum. Vide Ambrosium, lib. I De offic., cap. xl; Augustinum, ubii supra, et Epist. L ad Bonifacium comitem; Gregorium, lib. I Epist., lxxii; Bernardum, Sermone ad milites Templi, cap. iii. Ecclesia in pluribus conciliis decrevit bellum pro recuperatione Terræ sanctæ, aliaque bella approbavit. Bellum suscepit nostris etiam temporibus. Unde bellum licitum esse potest. Sed sunt conditiones, scilicet: legitima auctoritas, causa justa, recta intentio. Auctoritas requisita debet esse suprema: imperatores, reges, quidam duces, respublicæ independentes, ut veneta, helvetica, etc.; unaquæque patria suas leges ad hoc habet. Si tamen ageretur de bello defensivo, auctoritas suprema, instante periculo, non requireretur, quia cuique, etiam privato, licet vim vi repellere. Insuper, si princeps supremus sit negligens in vindicanda injuria, posset princeps inferior aut respublica dependens bellum aggressivum indicare ad vindicandam illam injuriam, per accidens, cum ex impunitate, verbi gratia, hostis audacior fieret, et inde immineret novum damnum, quia tunc censeretur aliquo modo bellum defensivum. Generaliter loquendo, causa justa indicendi bellum offensivum est unica, nempe injuria gravis illata, et non reparata, aut alio modo non reparanda. Sed plures aliæ causæ particulares sub hac unica generali continentur: 1. gravis injuria illata principi aut ejus legatis; 2. recuperatio provinciæ aut civitatis, alteriusve gravis debiti; 3. auxilium delatum hosti injusto, II Reg., viii; 4. si qui impediant ne nocentes juste puniantur, Jud., x; 5. violatio pacti gravis momenti; 6. denegatio justi tributi; 7. auxilium præstandum confæderatis justum bellum gerentibus, aut innocentibus injuste vexatis; 8. hæresis aut idololatria propriorum subditorum; 9. si infideles etiam non subditi impediant fidei prædicationem; 10. denegatio transitus innoxii.

[II-II.q.40.a.2.arg.3] 3. Præterea, ejusdem rationis esse videtur quod homo aliquid faciat, et quod facienti consentiat, secundum illud Rom., 1, 32: Digni sunt morte non solum qui faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus. Maxime autem consentit qui ad aliquid faciendum alios inducit. Licitum autem est episcopis et clericis inducere alios ad bellandum; dicitur enim XXIII, q. vIII, c. «Hortatu, » col. 1249, quod hortatu et precibus Adriani romanæ urbis episcopi, Carolus bellum contra Longobardos suscepit. Ergo etiam eis licet pugnare.

[II-II.q.40.a.2.arg.4] 4. Præterea, illud quod est secundum se honestum et meritorium, non est illicitum prælatis et clericis. Sed bellare est quando et honestum et meritorium; dicitur enim XXIII, quæst. vIII, c. «Omni timore, » col. 1248, quod «si aliquis pro veritate fidei et salvatione patriæ, ac defensione christianorum mortuus fuerit, a Deo cæleste præmium consequetur. » Ergo licitum est episcopis et clericis bellare.

[II-II.q.40.a.2.sc] Sed contra est quod Petro in persona episcoporum et clericorum dicitur Matth., XXVI, 52: Converte gladium tuum in vaginam*. Non ergo licet eis pugnare.

[II-II.q.40.a.2.co] Respondeo dicendum, quod ad bonum societatis humanæ plura sunt necessaria. Diversa autem a diversis melius et expeditius aguntur quam ab uno, ut patet per Philosophum in sua Polit., lib. I, c. 1, circa med., et quædam negotia sunt adeo sibi repugnantia, ut convenienter simul exerceri non possint; et ideo illis qui majoribus deputantur, prohibentur minora; sicut secundum leges humanas militibus, qui deputantur ad exercitia bellica, negotiationes interdicuntur, in Syntag. juris, lib. XXV, cap. xv, num. 8. Bellica autem exercitia maxime repugnant illis officiis quibus episcopi et clericii deputantur, propter duo: primo quidem generali ratione, quia bellica exercitia maximas inquietudines habent; unde multum impedunt animum a contemplatione divinorum et laude Dei, et oratione pro populo; quæ ad officium pertinent clericorum. Et ideo sicut negotiationes, propter hoc quod nimis implicant animum, interdicuntur clericis; ita et bellica exercitia, secundum illud II ad Tim., 4: Nemo militans Deo implicat se sæcu-laribus negotiis. Secundo propter specialem rationem; nam omnes clericorum ordines ordinantur ad altaris ministerium, in quo sub sacramento repræsentatur passio Christi, secundum illud I ad Corinth., xI, 26: Quotiescumque manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntia-bitis, donec veniat. Et ideo non competit eis occidere vel effundere sanguinem, sed magis esse paratos ad propriam sanguinis effusionem pro Christo, ut imitentur opere quod gerunt ministerio. Et propter hoc est institutum ut effundentes sanguinem etiam sine peccato sint irregulares. Nulli autem qui est deputatus ad aliquod officium licet id per quod suo officio incongruus redditur. Unde clericis non licet omnino bella gerere, quæ ordinantur ad sanguinis effusionem.

[II-II.q.40.a.2.ad.1] Ad primum ergo dicendum, quod prælati debent resistere non solum lupis, qui spiritualiter interficiunt gregem, sed etiam raptoribus et tyrannis, qui corporaliter vexant, non autem materialibus armis in propria persona utendo, sed spiritualibus, secundum illud Apostoli II ad Corinth., x, 4: Arma militiæ nostræ non carnalia sunt, sed potentia Deo; quæ quidem sunt salubres admonitiones, devotæ orationes, contra pertinaces excommunicationis sententia.

[II-II.q.40.a.2.ad.2] Ad secundum dicendum, quod prælati et clericii ex auctoritate superioris possunt interesse bellis, non quidem ut ipsi propria manu pugnent, sed ut juste pugnantibus spiritualiter subveniant suis exhortationibus et absolutionibus, et aliis hujusmodi spiritualibus subventionibus; sicut et in veteri lege mandabatur, Josue, vi, quod sacerdotes sacris buccinis in bellis clangerent. Et ad hoc primo fuit concessum quod episcopi, vel clercici ad bella procederent; quod autem aliqui propria manu pugnent, abusionis est.

[II-II.q.40.a.2.ad.3] Ad tertium dicendum, quod, sicut supra dictum est, omnis potentia, vel ars, vel virtus ad quam pertinet finis, habet disponere de his quæ sunt ad finem. Bella autem carnalia in populo fideli sunt referenda, sicut ad finem, ad bonum spirituale divinum, cui clercici deputantur. Et ideo ad clercicos pertinet disponere et inducere alios ad bellandum bella justa. Non enim interdicitur eis bellare quia peccatum sit, sed quia tale exercitium eorum personæ non congruit.

[II-II.q.40.a.2.ad.4] Ad quartum dicendum, quod licet exercere bella justa sit meritorium, tamen illici- tum redditur clericis, propter hoc quod sunt ad opera magis meritoria deputati; sicut matrimonialis actus potest esse meritorius, et tamen virginitatem voventibus damnabiliis redditur propter obligationem eorum ad majus bonum.

[II-II.q.40.a.3.arg.1] Ad tertium sic proceditur. 1. Videtur quod non sit licitum in bellis uti insidiis. Dicitur enim Deuter., xvI, 20: Juste quod justum est exequeris*. Sed insidiæ, cum sint fraudes quædam, videntur ad injustitiam pertinere. Ergo non est utendum insidiis etiam in bellis justis. 2. Praeterea, insidiæ et fraudes fidelitati videntur opponi, sicut et mendacia. Sed quia ad omnes fidem debemus servare, nulli homini est mentiendum, ut patet per Augustinum in lib. Contra mendacium, c. xv, etc., col. 539, t. 6. Cum ergo fides hosti servanda sit, ut Augustinus dicit Ad Bonifacium, Epist. clxxxix, § 6, col. 856, t. 2, videtur quod non sit contra hostes insidiis utendum. 3. Praeterea, Matth., vii, 12, dicitur: Quæ* vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis; et hoc est observandum ad omnes proximos. Inimici autem sunt proximi. Cum ergo nullus sibi velit insidias, vel fraudes parari, videtur quod nullus ex insidiis debeat gerere bella.

[II-II.q.40.a.3.sc] Sed contra est quod Augustinus dicit in VI lib. Quæstion. in Pentat., q. x, col. 781, t. 3: « Cum justum bellum aliquis susceperit, utrum aperta pugna, utrum insidiis vincat, nihil ad justitiam interest; » et hoc probat auctoritate Domini, qui mandavit Josue ut insidias poneret habitatoribus civitatis Hai, ut habetur Josue, viii.

[II-II.q.40.a.3.co] Respondeo dicendum, quod insidiæ ordinantur ad fallendum hostes. Dupliciter autem aliquis potest falli ex facto vel dicto alterius: uno modo ex eo quod ei dicitur falsum vel non servatur promissum; et istud semper est illicitum; et hoc modo nullus debet hostes fallere: sunt enim quædam jura bellorum et fœdera etiam inter ipsos hostes servanda, ut Ambrosius dicit in I De officiis, cap. xxix, col. 68, t. 3. Alio modo aliquis potest falli ex dicto, vel facto nostro, quia ei propositum aut intellectum non aperimus. Hoc autem semper facere non tenemur, quia etiam in doctrina sacra multa sunt occultanda, maxime infidelibus, ne irrideant, secundum illud Matth., vii, 6: Nolite dare sanctum canibus. Unde multo magis ea quæ ad impugnandum inimicos paramus, sunt eis occultanda. Unde inter. Omnibus clericis jure ecclesiastico prohibitum est propria manu bellare extra casum urgentis necessitatis. « Quicumque ex clero esse videntur, arma militaria non sumant, nec armati incedant, sed professionis suæ vocabulum religiosis moribus et religioso habitu præbeant, » cap. « Quicumque, » cau. XXIII, q. viii. Vide insuper cap. « Quicumque clericus, » et cap. « Clerici, » etc. Clericos intelligere sacris ordinibus initiatos, aut tonsura vel minoribus, si beneficium habeant; de simpliciter tonsuratis aut minoristis jura vel tacent, vel contraria consuetudine abrogantur. Nec jus autem divinum, nec jus naturale id prohibent clericis. Jonathas et Simon sacerdotes bellum gesserunt, I Machab., x, xi, xii. Si quidam SS. Patres videantur dicere militiam ex se esse clericis prohibitam, intelligendi sunt eo sensu quod natura officiorum clericorum magnum præbet fundamentum ut ab Ecclesia pugnare prohibientur. Jus autem ecclesiasticum prohibet manu propria bellare. Nam possunt clercici qui habent jurisdictionem temporalem sufficientem indicere bellum, exercitum conscribere, duces belli præficere; cap. « Episcopus, » tit. « Ne clercici et monachi, » in VI. Item clercici quicumque possunt bello interesse et hortari milites ad pugnandum fortiter, non tamen dicere: occide, macta! In casu nesessitatis, ipsum jus naturale permittit clercici sicut et aliis propria manu pugnare, ut si necessarium sit ad propriam vel proximi innocentis, praesertim patriæ, civitatis aut religionis defensionem contra injustos invasores. Item si, aliis militibus deficientibus, necessarium esset clercicos pugnare ad consequendam insignem victoriam, ex qua salus Ecclesia vel reipublicæ multum dependet. Si dicas omnes sponte militantes in bello justo, sive offensivo sive defensivo, si per seipsos mutilent aut occidant, esse irregulares, ut habetur can. « Aliquantulos, » et cap. « Petitio tua, » xxiv, tit. « De homic. » Extra. lib. V. — Respondeo non sponte militare, illos qui necessitate defendendi patriam compulsi militant, nec videtur rationi consentaneum quod lex positiva irregularitatis obstet adimpletioni præcepti naturalis: sic Joannes a S. Thoma post plures alios. Requiritur tamen inevitabilis necessitas ut clercicus militare possit, et fit irregularis etiam jubendo hunc occidi, præbendo arma ad hunc occidendum, ut communius tenetur. Irregularitatem pariter contrahunt omnes, ex delicto, militantes et quolibet modo cooperantes in bello injusto, in quo patrata sunt homicidia vel mutilationes, etiamsi per seipsos non occiderint vel mutilaverint. Est communis, et constat ex cap. « Sicut dignum, » § ultimo, tit. « De homicidio. » cætera documenta rei militaris hoc præcipue ponitur de occultandis consiliis, ne ad hostes perveniant, ut patet in lib. I Stratagematum Francorum Sexti Jul. Frontini, c. 1, et talis occultatio pertinet ad rationem insidiarum, quibus licitum est uti in bellis justis. Nec proprie hujusmodi insidiæ vocantur fraudes, nec justitiæ repugnant, nec ordinatæ voluntati. Esset enim inordinata voluntas, si aliquis vellet nihil sibi ab aliis occultari. Et per hoc patet responsio ad objecta.

[II-II.q.40.a.4.arg.1] Ad quartum sic proceditur. 1. Videtur quod in diebus festis non liceat bellare. Festa enim sunt ordinata ad vacandum divinis; unde intelliguntur per observationem sabbati, quæ præcipitur Exod., xx. Sabbatum enim interpretatur requies. Sed bella maximam inquietudinem habent. Ergo nullo modo est in diebus festis pugnandum.

[II-II.q.40.a.4.arg.2] 2. Præterea, Isa., lviii, reprehenduntur quidam quod in diebus jejunii repetunt debita, et committunt lites, pugno percu-tientes. Ergo multo magis in diebus festis illicitum est bellare.

[II-II.q.40.a.4.arg.3] 3. Præterea, nihil est inordinate agendum ad vitandum incommodum temporale. Sed bellare in die festo hoc est secundum se inordinatum. Ergo pro nulla necessitate temporalis incommodi vitandi debet aliquis in die festo bellare.

[II-II.q.40.a.4.sc] Sed contra est quod I Machab., ii, 44, dicitur: Cogitaverunt laudabiliter Judæi dicentes: Omnis homo quicumque venerit ad nos in bello die sabbatorum, pugnemus adversus eum.

[II-II.q.40.a.4.co] Respondeo dicendum, quod observatio festorum non impedit ea quæ ordinantur ad hominis salutem etiam corporalem. Unde Dominus arguit Judæos, dicens, Joan., vii, 23: Mihi indignamini, quia totum hominem sanum feci in sabbato? Et inde est quod medici licite possunt medicari homines in die festo. Multo autem magis est conservanda salus 1 Al.: « videtur esse. » Licitum est uti insidiis in bello, modo id fiat absque mendacio et violatione promissi. « Cum justum bellum quis susceperit, utrum aperta pugna, utrum insidiis vincat, ad justitiæ causam non facit. » Augustinus, q. x Sup. Josue. Israelitæ instruuntur uti insidiis adversus civitatem Haï, Jos., cap. viii. Unde licitum est uti vestibus et vexillis hostium, simulare fugam, aggredi unam partem, dum fin-gitur aggressio alterius. Sed illicitum est simulare redditionem et arma præbere quasi sese reddendo, ut facilius accedens hostis bona fide quasi victor occidatur. Hæ occisiones nefanda homicidia sunt. De insidiis autem, audi Speculum doctrinale, lib. XI, cap. lvi. « Qui rem militarem studiosius didicerunt asse-runt plura in itineribus quam in ipsa acie pericula solere contingere; nam in conflictu armati sunt omnes, et hostem comminus vident, et ad pugnandum animo veniunt præparati. In itinere minus armatus, minusque attentus est miles, et superveniente impetu vel fraude repente turbatur. Ideo omni cura providere dux debet ne profiscens patiatur incursum, vel facile ac sine damno repellat illatum. Primum itineraria omnium regionum in quibus bellum geritur, plenissime debet habere perscripta, ita ut locorum intervalla, via-rum qualitates perdiscat, per compendia, diverticula, montes, flumina ad fidem descripta consideret. Præterea sub periculo eligendum viarum duces idoneos, scientesque capere, eosque custodia mancipare, addita pœnæ ostentatione vel premii; sed et cautelæ caput est ut ea loca per quæ vel quibus itineribus sit provecturus exercitus ignorentur. Verum quia exploratores altrinsecus missi profectionem suspicionibus vel oculis deprehendunt, et interdum profugæ proditoresque non desunt, dux fidelissimos argutissimosque cum equis probatissimis mittat qui loca per quæ iter faciendum est in progressu, et a tergo, dextra lævaque perlustrent, ne aliquas adversarii molian-tur insidias. Tutius operantur exploratores noctibus quam diebus. Ne vero repentinus tumultus amplius noceat, ante commonendi sunt milites, ut parati sint animo, ut arma in manibus habeant. Præterea noscere debemus hostium consuetudinem, et utrum pedibus an equitibus, utrum numero hominum vel armorum munitione præcellant, et ordinare quod nobis utile, illis docetur adversum. » « Quis dubitet artem bellicam rebus omnibus esse potiorem, per quam libertas retinetur, et dignitas propagatur, provinciæ conservantur? Nunquam miles in acie producendus est cujus antea experimenta non cæperis. Nulla consilia meliora sunt quam illa quæ ignoraverit adversarius antequam facias. Consilium tuum cum cognoveris adversariis proditum, dispositionem mutare te convenit. Quid fieri debeat tractato cum multis, quid vero facturus sis cum paucissimis ac fide-lissimis, vel potius ipse tecum. Amplius juvat virtus quam fortitudo. Qui per dispersos suos inconsulte sequitur, quam ipse acceperat hosti vult dare victoriam. Magna dispositio est hostem fame magis urgere quam ferro. » reipublicæ, per quam impediuntur occisiones plurimorum, et innumera mala et temporalia, et spiritualia, quam salus corporalis unius hominis. Et ideo pro tuitione reipublicæ fidelium licitum est justa bella exercere in diebus festis, si tamen hoc necessitas exposcat; hoc enim esset tentare Deum, si quis imminente tali necessitate vellet a bello abstinere. Sed, necessitate cessante, non est licitum bellare in diebus festis propter rationes inductas. Et per hoc patet responsio ad objecta.